प्रमुख उपनिषदे · तैत्तिरीयोपनिषद्
प्राणाच्या आत मन
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥
प्राणाचा श्लोक सांगतो, देव, माणसे आणि पशू सगळेच श्वासावर जगतात. प्राण हेच प्रत्येक जिवाचे आयुष्य, म्हणून त्याला सर्वांचे आयुष्य म्हणतात. जे प्राणाची ब्रह्म म्हणून उपासना करतात, ते पूर्ण आयुष्य जगतात. हा प्राणमय आत्मा अन्नमय शरीराचा आतला आत्मा आहे. पण त्याच्याही आत काहीतरी आहे. प्राणमय आत्म्याच्या आत मनाचा बनलेला मनोमय आत्मा आहे. तो प्राणमयाला भरून टाकतो, आणि त्यालाही पुन्हा माणसाचाच आकार आहे. मनाचा पक्षी वेदांचा बनलेला आहे. यजुर्वेद त्याचे डोके, ऋग्वेद उजवा पंख, सामवेद डावा पंख. वेदांचा अर्थ उलगडून सांगणारी शिकवण हे त्याचे धड. अथर्वा आणि अंगिरस यांची सूक्ते, म्हणजे अथर्ववेद, हे त्याचे शेपूट. वेदच का? वैदिक पाठशाळेत वेद कुठे लिहिलेले नसत; ते फक्त मनात असत, तोंडपाठ. म्हणून एका अर्थाने मनोमय आत्मा त्यांचाच बनलेला आहे: स्मृतीत जपलेले शब्द आणि विचार. पुढे एक श्लोक येतो.