प्रमुख उपनिषदे · तैत्तिरीयोपनिषद्
सगळे पाचपाचांत
पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्ममांस स्नावास्थि मज्जा । एतदधिविधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदंसर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तग् स्पृणोतीति ॥ १ ॥
पुढे गुरूंना सारे जग पाचपाचांच्या गटांत मांडलेले दिसते. आपल्या बाहेर पाच स्थाने आहेत: पृथ्वी, अंतरिक्ष, आकाश, चार दिशा आणि त्यांच्यामधल्या उपदिशा. पाच ज्योती आहेत: अग्नी, वायू, सूर्य, चंद्र आणि नक्षत्रे. आणि आणखी पाच गोष्टी: पाणी, वनस्पती, वृक्ष, अवकाश आणि शरीर. आपल्या आत पाच प्राण वाहतात: प्राण, व्यान, अपान, उदान आणि समान. आपल्याला पाच शक्ती आहेत: दृष्टी, श्रवण, मन, वाणी आणि स्पर्श. आणि शरीर पाच गोष्टींनी बांधलेले आहे: त्वचा, मांस, स्नायू, हाडे आणि मज्जा. हे पाहून एक ऋषी म्हणाले: “हे सगळे पांक्त, म्हणजे पाचपदरी आहे. पाचपदरीनेच माणूस पाचपदरीला पूर्ण करतो.” वैदिक यज्ञालाही पांक्त, पाचपदरी, म्हणत. म्हणून इथे सारे जग एक मोठा यज्ञ म्हणून पाहिले आहे. आत आणि बाहेर एकच रचना आहे: जो आतले पाच जाणतो, तो बाहेरचे पाच धारण करतो.