प्रमुख उपनिषदे · तैत्तिरीयोपनिषद्
ते आहे तरी का?
असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छति । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चित्समश्नुत उ । सोऽकामयत । बहुस्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदंसर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । तदनु प्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥
ब्रह्मावरचा हा श्लोक एक इशारा देतो. ब्रह्म नाहीच, असे जो मानतो, तो स्वतःला सत्यापासून तोडून घेतो; तो जणू स्वतःच नसल्यासारखा होतो. ब्रह्म आहे, असे जो जाणतो, लोक त्याला खऱ्या अर्थाने अस्तित्वात असलेला मानतात. आधीप्रमाणेच, आनंदमय आत्मा हा त्याच्या बाहेरच्या आत्म्याचा आतला आत्मा आहे. मग दोन प्रश्न येतात. ब्रह्म न जाणणारा मेल्यावर ब्रह्मपदाला पोहोचतो का? की फक्त जाणणाराच पोहोचतो? अध्याय याचे उत्तर शेवटाकडे देतो: जाणणारा आत आत जात थेट ब्रह्मपदापर्यंत पोहोचतो. ब्रह्म आपल्या आतच सापडू शकते, हे दाखवायला गुरू जग कसे सुरू झाले ते सांगतात. ब्रह्मात इच्छा जागी झाली: “मी अनेक व्हावे. मी जन्म घ्यावा.” मग त्याने तप केले, म्हणजे खोल, एकाग्र चिंतन केले, आणि जे जे आहे ते सारे निर्माण केले. मग ते आपल्याच निर्मितीत शिरले. अशा रीतीने ते प्रत्येक जोडीच्या दोन्ही बाजू झाले: सत् आणि त्यत्, म्हणजे आकार असलेले आणि आकार नसलेले. ते नाव असलेले आणि नाव नसलेले झाले, आधार असलेले आणि आधार नसलेले, जाणीव असलेले आणि जाणीव नसलेले, खरे आणि खोटे. खरे म्हणून ते जे जे आहे ते सारे झाले; म्हणून लोक त्याला सत्य म्हणतात, “जे खरोखर आहे ते”. हा शब्दच पहिली जोडी जोडतो: सत् आणि त्यत् मिळून सत्यम्. पुढे एक श्लोक येतो.