प्रमुख उपनिषदे · तैत्तिरीयोपनिषद्
मस्तकातून बाहेर जाणारा मार्ग
स य एषोऽन्तहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एषस्तन इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले । भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ ॥ १ ॥
आता या चार व्याहृती मृत्यूच्या वेळच्या प्रवासाचे टप्पे होतात. हृदयात एक पोकळी आहे, आणि तिच्यात तो पुरुष राहतो: मनोमय, अमर, सोन्यासारखा तेजस्वी. याच पुरुषाची उपासना करायची. घशाच्या मागे स्तनाग्रासारखी एक छोटी पडजीभ लोंबत असते. मंत्र म्हणतो, तिच्या पलीकडून इंद्राचा मार्ग जातो; इथे देवांचा राजा इंद्र याचे नाव ब्रह्मासाठी वापरले आहे. हा मार्ग डोक्याच्या टाळूपर्यंत, जिथे केस दुभंगतात तिथपर्यंत जातो, आणि कवटी भेदून बाहेर पडतो. शंकराचार्य याला हृदयातून वर जाणारी नाडी मानतात. मृत्यूच्या वेळी, ज्याने त्या पुरुषाची उपासना केली आहे, तो याच मार्गाने शरीर सोडतो. “भूः” म्हणत तो अग्नीत स्थिर होतो; “भुवः” म्हणत वायूत.