प्रमुख उपनिषदे · तैत्तिरीयोपनिषद्
सत्य, ज्ञान, अनंत
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान्सह । ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥
शिष्याची तयारी झाली. आता तैत्तिरीय उपनिषदाचा हा दुसरा भाग, “ब्रह्मानंदवल्ली”, म्हणजे ब्रह्मानंदाचा अध्याय, थेट ध्येयाकडे वळतो: ब्रह्म, सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य. तो एकेक पदर उलगडत आपल्याला आत नेतो, शरीरापासून सर्वांत आतल्या आत्म्यापर्यंत. सुरुवातीलाच तो सांगतो: ब्रह्म जाणणारा सर्वोच्चाला पोहोचतो. ब्रह्म काय आहे, ते एक जुना मंत्र सांगतो: सत्य, ज्ञान, अनंत. ते खरोखर आहे, ते स्वतः जाणीवच आहे, आणि त्याला कसलीच मर्यादा नाही. हृदयाच्या गुहेत, “परम आकाशात”, दडलेले हे ब्रह्म ज्याला सापडते, तो सर्वज्ञ ब्रह्मासोबत सगळ्या चांगल्या गोष्टी एकाच वेळी भोगतो. गुहा म्हणजे हृदयाचा खोल, लपलेला गाभा. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य, ज्यांचा अर्थ सर्वांत प्रसिद्ध आहे, या आकाशाचा अर्थ हृदयातले अवकाश असा घेतात. या आत्म्यापासून अवकाश निर्माण झाले, मग वारा, अग्नी, पाणी आणि पृथ्वी. पुढे वनस्पती, अन्न, बीज, आणि शेवटी माणूस. म्हणून माणसाचा सर्वांत बाहेरचा पदर म्हणजे अन्नाचा बनलेला आत्मा, अन्नमय आत्मा. गुरू त्याचे चित्र एका पक्ष्यासारखे रंगवतात: डोके, दोन पंख, धड, आणि ज्यावर तो टेकतो ते शेपूट. पुढचा प्रत्येक आतला पदरही असाच, एका पूर्ण सजीव आकृतीसारखा रंगवला जाईल. मग गुरू एक श्लोक सांगतात.