प्रमुख उपनिषदे · तैत्तिरीयोपनिषद्
शरीराच्या आत प्राण
अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवींश्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः । अन्नंहि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नंहि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥
हा श्लोक अन्नाची स्तुती करतो. सर्व प्राणी अन्नातून जन्मतात, अन्नावर वाढतात आणि जगतात, आणि शेवटी अन्नातच परत जातात. सर्व प्राण्यांच्या आधी अन्न होते, म्हणून त्याला सर्वांचे औषध म्हणतात. उपनिषदांत एखाद्या गोष्टीची उपासना करणे म्हणजे तिच्यावर स्थिर मनाने ध्यान करणे. जे अन्नाची ब्रह्म म्हणून उपासना करतात, त्यांना अन्न कधीच कमी पडत नाही. “अन्न” हा शब्द “खाणे” या अर्थाच्या धातूपासून आला आहे: सर्व प्राणी अन्न खातात, आणि अन्नही उलट त्यांना खाते. आता आतला प्रवास सुरू होतो. या अन्नमय आत्म्याच्या आत, आणि त्याच्याहून वेगळा, प्राणाचा बनलेला प्राणमय आत्मा आहे. तो अन्नमयाला आतून पूर्ण भरून टाकतो. त्यालाही माणसाचाच आकार आहे. शंकराचार्य त्याची तुलना साच्यात ओतलेल्या वितळलेल्या तांब्याशी करतात: ज्या साच्यात ते ओतावे, त्याचाच आकार ते घेते. प्राणमय आत्माही पक्ष्याच्या रूपात रंगवला आहे. आत घेतलेला श्वास हे त्याचे डोके. शरीरभर पसरणारा श्वास हा उजवा पंख, आणि बाहेर सोडलेला श्वास डावा पंख. अवकाश हे त्याचे धड, आणि पृथ्वी हे ज्यावर तो टेकतो ते शेपूट. पुढे एक श्लोक येतो.