रामचरितमानस · अरण्यकांड
पंचवटीतले गुपित
॥ रामचरितमानस · अरण्यकांड ॥
शूर्पणखा ही रावणाची बहीण. पंचवटीत तिने रामांना आपलेसे करण्याचा प्रयत्न केला होता, तेव्हा रामांचा भाऊ लक्ष्मण याने तिचे नाक आणि कान कापले होते. मग तिने रात्री फिरणाऱ्या राक्षसांची सेना रामांवर आणली. ती सेना आता रामांनी नष्ट केली आहे. ती राक्षसांचा राजा रावण याच्याकडे गेली आणि आक्रोश करू लागली. “तू रात्रंदिवस दारू पिऊन झोपून राहतोस, आणि शत्रू तुझ्या डोक्यावर येऊन उभा आहे!” शत्रूला कधीही लहान समजू नये, असे तिने त्याला बजावले. मग ती भरसभेत रडत कोसळली. तिने रावणाला राजा दशरथाच्या दोन पुत्रांविषयी सांगितले. ते पुरुषांमधले सिंह होते. त्यांच्यासोबत एक स्त्री होती. अगणित रतीसुद्धा तिच्या रूपापुढे फिक्या पडतील, अशी ती सुंदर होती. रावणाने तिची समजूत घातली, पण रात्रभर त्याला झोप लागली नाही. मग समुद्रकिनारी राहणाऱ्या एका राक्षसाला भेटायला तो एकटाच निघाला. इकडे रामांनी आपला एक बेत आखला. ते आता मनुष्याची एक भूमिका करणार होते. लक्ष्मण कंदमुळे आणि फळे आणायला गेला होता. तेव्हा राक्षसांचा नाश होईपर्यंत अग्नीत राहा, असे रामांनी पत्नी सीता यांना सांगितले. सीता अग्नीत शिरल्या, आणि आपल्या जागी आपली प्रतिमा ठेवून गेल्या. हे लक्ष्मणालाही ठाऊक नव्हते.
राजाचा नाश कशाने होतो
बिद्या बिनु बिबेक उपजाये। स्रम-फल पढ़े किये अरु पायें॥ संग तेँ जती कुमंत्र तेँ राजा। मान तेँ ज्ञान पान तेँ लाजा॥ प्रीति प्रनय बिनु मद तेँ गुनी। नासहिं बेगि नीति अस सुनी॥
राजनीती नसलेले राज्य, धर्माविना धन, देवाला अर्पण न केलेले सत्कर्म, अशी यादी शूर्पणखा रावणाला ऐकवत असते. ती पुढे म्हणते, “आणि विवेक न जागवणारी विद्या. यांत शिकणे, करणे आणि मिळवणे, सगळ्याचे फळ फक्त कष्ट. आसक्तीने संन्यासी बुडतो, आणि वाईट सल्ल्याने राजा बुडतो. गर्वाने ज्ञान जाते, आणि दारूने लाज जाते. नम्रता नसेल तर प्रेम लवकर तुटते, आणि गर्व चढला तर गुणी माणूस लवकर नष्ट होतो. अशी नीती मी ऐकली आहे.”
भगवंतच अवतरले असतील तर
सुर-रंजन भंजन-महि-भारा। जौँ भगवंत लीन्ह अवतारा॥ तौ मैँ जाइ बयर हठि करऊँ। प्रभु सर प्रान तजे भव तरऊँ॥ होइहि भजन न तामस-देहा। मन क्रम बचन मंत्र दृढ़ एहा॥ जौँ नर-रूप भूप-सुत कोऊ। हरिहउँ नारि जीति रन दोऊ॥
त्या रात्री रावणाला झोप येत नाही. खर आणि दूषण हे राक्षसांचे सरदार त्याच्याइतकेच बलवान होते. भगवंताशिवाय त्यांना दुसरा कोणी मारू शकला नसता, असे तो मनाशी म्हणतो. “देवांना सुख देणाऱ्या आणि पृथ्वीचा भार उतरवणाऱ्या भगवंतांनीच अवतार घेतला असेल, तर मी जाऊन हट्टाने त्यांच्याशी वैर धरीन. प्रभूंच्या बाणाने प्राण गेले, तर मी भवसागर तरून जाईन. माझ्या या तामसी राक्षसदेहाने भजन काही होणार नाही. मनाने, कृतीने आणि वाणीने माझा हाच निश्चय पक्का आहे. आणि ते कोणा राजाचे साधे पुत्र असतील, तर दोघांना युद्धात जिंकून मी ती स्त्री पळवून आणीन.”
अग्नीत राहा
सुनहु प्रिया ब्रत-रुचिर सुसीला। मैं कछु करब ललित नर लीला॥ तुम्ह पावक महँ करहु निवासा। जौँ लगि करउँ निसाचर नासा॥
लक्ष्मण कंदमुळे आणि फळे आणायला वनात गेला आहे. राम हसून सीतांना म्हणतात, “प्रिये, तू व्रतात दृढ आहेस, सुशील आहेस. माझे ऐक. मी आता काही काळ एक सुंदर नरलीला करणार आहे. राक्षसांचा नाश करीपर्यंत तू अग्नीत राहा.” नरलीला म्हणजे भगवंताने माणूस होऊन केलेला खेळ. शिव ही कथा आपली पत्नी पार्वती यांना सांगत आहेत. रावण समुद्राकडे निघाला होता, त्याच वेळी रामांनी हा बेत केला, असे ते सांगतात.
मागे ठेवलेली प्रतिमा
जबहिँ राम सब कहा बखानी। प्रभु पद धरि हिय अनल समानी॥ निज प्रतिबिंब राखि तहँ सीता। तैसइ सील रूप सुबिनीता॥
रामांनी सगळे समजावून सांगताच सीता प्रभूंचे चरण हृदयात धरतात, आणि अग्नीत सामावतात. आपल्या जागी त्या आपलीच प्रतिमा ठेवतात. ती प्रतिमा त्यांच्याइतकीच शीलवान, रूपवान आणि विनयशील आहे. हे गुपित लक्ष्मणालाही ठाऊक नव्हते. प्रभूंनी काय योजले होते, त्यातले काहीच त्याला कळले नव्हते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अरण्यकांड · दोहे २१–२४ ॥
रामचरितमानस, अरण्यकांड, दोहे २१ ते २४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २१, चौपाई ५; २१, चौपाई ६; २३, चौपाई २; २३, चौपाई ३; २४, चौपाई १; २४, चौपाई २.