रामचरितमानस · अरण्यकांड
जटायूची शेवटची झेप
॥ रामचरितमानस · अरण्यकांड ॥
रात्री फिरणाऱ्या राक्षसांचा राजा रावण रामांची पत्नी सीता यांना घेऊन आकाशातून चालला होता. सीतांनी रामांचा धावा केला, आणि त्यांचा भाऊ लक्ष्मण याचाही. त्या म्हणाल्या, ‘लक्ष्मणा, तुझा दोष नाही. मी केलेल्या रागाचे फळ मला मिळाले.’ गिधाडांचा वृद्ध राजा जटायू रावणावर तुटून पडला. त्याने रावणाचे केस धरून त्याला रथातून खाली खेचले, आणि चोचीने त्याचे अंग फाडले. रावणाने तलवार उपसून जटायूचे पंख छाटले. रामांचे स्मरण करत जटायू खाली कोसळला. सीतांना घेऊन रावण पुढे गेला, आणि त्याने त्यांना अशोकाच्या झाडांच्या एका वनात ठेवले. इकडे पर्णकुटी रिकामी पाहून राम एखाद्या संसारी माणसासारखे शोक करू लागले. वनात शोध घेताना त्यांना वाटेत जटायू पडलेला दिसला. रामांनी त्याच्या मस्तकावर हात फिरवला, आणि त्याची वेदना नाहीशी झाली. सीतांना कोणी नेले, ते जटायूने सांगितले. रामांच्या दर्शनासाठीच त्याने प्राण धरून ठेवले होते. रामांनी त्याला जगायला सांगितले, पण जटायूने ते मानले नाही. देह सोडताच त्याला भगवंताचे स्वतःचे सावळे, चतुर्भुज रूप मिळाले. त्याने रामांची स्तुती गायली, अखंड भक्ती मागितली, आणि तो भगवंताच्या धामाला गेला. रामांनी स्वतःच्या हाताने त्याचे अंत्यसंस्कार केले.
मुली, भिऊ नकोस
सीते पुत्रि करसि जनि त्रासा। करिहउँ जातुधान कर नासा॥ धावा क्रोधवंत खग कैसे। छूटइ पबि पर्वत कहँ जैसे॥
सीतांचा आक्रोश ऐकून जटायू पाहतो, तर तो नीच राक्षस त्यांना पळवून नेत आहे. जणू पवित्र कपिला गाय एखाद्या म्लेच्छाच्या हाती सापडली आहे. “सीते, मुली, भिऊ नकोस. या राक्षसाचा मी नाश करीन.” मग तो पक्षी रागाने धावून जातो, जणू पर्वतावर वज्र कोसळावे.
वानरांकडे टाकलेले वस्त्र
गिरि पर बैठे कपिन्ह निहारी। कहि हरि नाम दीन्ह पट डारी॥ एहि बिधि सीतहि सो लेइ गयऊ। बन असोक महँ राखत भयऊ॥
जटायू पडला आहे. रावण सीतांना पुन्हा रथात बसवतो आणि वेगाने निघतो. शिकाऱ्याच्या तावडीत सापडलेल्या, घाबरलेल्या हरिणीसारख्या सीता आक्रोश करतात. खाली एका डोंगरावर काही वानर बसलेले त्यांना दिसतात. हरिनाम घेत सीता आपले वस्त्र वानरांकडे टाकतात. अशा रीतीने रावण सीतांना अशोकवनात घेऊन जातो, आणि तिथे ठेवतो.
हृदयातले एक चित्र
जेहि बिधि कपट-कुरंग-सँग, धाइ चले श्रीराम। सो छबि सीता राखि उर, रटति रहति हरि-नाम॥
धाक दाखवून आणि गोड बोलूनही रावणाचे काही चालत नाही. मग तो सीतांना अशोकाच्या एका झाडाखाली, सगळी काळजी घेऊन ठेवतो. सीतांच्या हृदयात रामांचे एकच चित्र आहे: कपटमृगामागे धावणारे श्रीराम. ते चित्र मनात जपून त्या सतत हरीचे नाव घेत राहतात.
तुम्ही सीतेला पाहिलेत का?
हे खग मृग हे मधुकर श्रेनी। तुम्ह देखी सीता मृगनैनी॥ खंजन सुक कपोत मृग मीना। मधुप निकर कोकिला प्रबीना॥
गोदावरीकाठच्या रिकाम्या पर्णकुटीपाशी लक्ष्मण पुन्हा पुन्हा रामांची समजूत घालतो. मग दोघे पुढे निघतात, आणि वेलींना, झाडांच्या रांगांना विचारत जातात. राम म्हणतात, “अरे पक्ष्यांनो, अरे हरणांनो, अरे भुंग्यांच्या थव्यांनो, तुम्ही माझ्या हरिणाक्षी सीतेला पाहिलेत का? अरे खंजना, पोपटा, कबुतरा, हरणा, माशा, भुंग्यांच्या थव्या, आणि गाण्यात निपुण कोकिळे!” कवी सीतांच्या सौंदर्याला यांच्याच उपमा देतात. खंजन पक्षी, हरीण आणि मासा डोळ्यांसाठी, आणि कोकिळा आवाजासाठी. राम म्हणतात, सीता गेल्यामुळे हे सगळे आनंदात आहेत, जणू प्रत्येकाला राज्य मिळाले आहे.
तात, देह सोडा
परहित बस जिन्ह के मन माहीँ। तिन्ह कहँ जग दुर्लभ कछु नाहीँ॥ तनु तजि तात जाहु मम धामा। देउँ काह, तुम्ह पूरनकामा॥
शोध घेत पुढे जाताना रामांना वाटेत मरणासन्न जटायू दिसतो. जटायू म्हणतो, “ज्यांचे नाम मरणाऱ्याला मुक्ती देते, ते प्रभू स्वतः माझ्यासमोर उभे आहेत. आता कोणती उणीव राहिली, म्हणून मी हा देह धरून ठेवू?” रामांचे डोळे पाण्याने भरतात. ते म्हणतात, “तात, हे तुम्ही आपल्या कर्मांनी मिळवले आहे. ज्यांच्या मनात परहित वसते, त्यांना जगात काहीच दुर्लभ नाही. देह सोडा, आणि माझ्या धामाला जा. मी तुम्हाला काय देऊ? तुमच्या सगळ्या इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत.”
रावणच येऊन सांगेल
सीता-हरन तात जनि, कहेहु पिता सन जाइ। जौँ मैँ राम त कुल सहित, कहिहि दसानन आइ॥
मरणाऱ्या पक्ष्याला राम म्हणतात, “तात, सीतेचे हरण झाल्याचे तुम्ही जाऊन माझ्या वडिलांना सांगू नका. मी राम असेन, तर रावण आपल्या कुळासह तिथे येऊन स्वतःच ते सांगेल.” रामांचे वडील राजा दशरथ राम वनात निघाल्यानंतर स्वर्गवासी झाले होते. रावणही आपल्या सगळ्या कुळासह मरेल, आणि स्वतःच ही बातमी घेऊन तिथे जाईल, असे रामांना म्हणायचे आहे.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अरण्यकांड · दोहे २९–३२ ॥
रामचरितमानस, अरण्यकांड, दोहे २९ ते ३२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २९, चौपाई ५; २९, चौपाई १३; दोहा २९ (दुसरा); ३०, चौपाई ५; ३१, चौपाई ५; दोहा ३१.