रामचरितमानस · अरण्यकांड
वसंतातल्या वनात राम
॥ रामचरितमानस · अरण्यकांड ॥
शबरीने देह ठेवल्यावर राम ते वनही सोडून पुढे निघाले. सोबत भाऊ लक्ष्मण होता. पळवून नेलेल्या पत्नी सीता यांचा शोध अजून चालूच होता. प्रियेच्या विरहात असलेल्या माणसासारखे प्रभू शोक करत होते, आणि चालता चालता बोलत होते. वसंत ऋतू आला होता. राम लक्ष्मणाला म्हणाले, “हे वन बघ. हे पाहून कोणाचे मन हलणार नाही?” प्रत्येक पशुपक्षी आपल्या जोडीदारासोबत होता, जणू रामांची थट्टाच करत होता. हरणे दोघा भावांना पाहून पळत होती, आणि हत्ती आपल्या हत्तिणींना जवळ ठेवत होते. राम म्हणाले, “मला एकटा आणि दुःखाने खचलेला पाहून कामदेवाने माझ्यावर स्वारी केली. वन, भुंगे आणि पक्षी हे त्याचे सैन्य. पण माझा भाऊ माझ्यासोबत आहे, अशी बातमी त्याच्या हेराने आणली. म्हणून कामदेव थांबला, आणि त्याने इथेच तळ ठोकला. वेलींनी लगडलेली झाडे हे त्याचे तंबू आहेत, कोकिळा त्याचे युद्धातले हत्ती आहेत, आणि थंड, सुगंधी वारा त्याचा दूत आहे.”
हरिणी काय म्हणतात
हमहिँ देखि मृग-निकर पराहीँ। मृगी कहहिँ तुम्ह कहँ भय नाहीँ॥ तुम्ह आनंद करहु मृग-जाये। कंचन मृग खोजन ये आये॥
राम म्हणतात, “आम्हाला पाहून हरणांचे कळप पळतात. तेव्हा हरिणी त्यांना सांगतात, ‘तुम्हाला भिण्याचे कारण नाही. तुम्ही तर खरी, जन्मजात हरणे आहात. मजेत राहा. हे दोघे सोन्याचे हरीण शोधायला आले आहेत.’” ते सोन्याचे हरीण खोटे होते. हरणाचे रूप घेतलेला तो राक्षस होता. सीतांचे हरण झाले त्या दिवशी राम त्याच्यामागे पर्णकुटीपासून दूर धावले होते.
वश न होणारे
राखिय नारि जदपि उर माहीँ। जुबती सास्त्र नृपति बस नाहीँ॥ देखहु तात बसंत सुहावा। प्रिया-हीन मोहि भय उपजावा॥
हत्ती आपल्या हत्तिणींना जवळ ठेवतात. राम लक्ष्मणाला म्हणतात, यात एक धडा आहे. शास्त्र कितीही चांगले ठाऊक असले, तरी ते पुन्हा पुन्हा वाचावे. राजाची कितीही चांगली सेवा केली, तरी तो आपला झाला असे समजू नये. “स्त्रीला अगदी हृदयात ठेवले, तरी तरुण स्त्री, शास्त्र आणि राजा कुणाच्या वश नसतात. बंधू, बघ, वसंत किती सुंदर आहे. पण प्रियेविना मला त्याचे भय वाटते.”
काम, क्रोध आणि लोभ
तात तीनि अति प्रबल खल, काम क्रोध अरु लोभ। मुनि बिज्ञान-धाम मन, करहिँ निमिष महँ छोभ॥ लोभ के इच्छा दंभ बल, काम के केवल नारि। क्रोध के परुष-बचन बल, मुनिबर कहहिँ बिचारि॥
कामदेवाच्या सेनेने दोघा भावांना चहूकडून वेढले आहे. राम म्हणतात, “बंधू, तीन दुष्ट शत्रू अतिशय प्रबळ आहेत: काम, क्रोध आणि लोभ. मुनींची मने ज्ञानाचे घर असतात, तरी हे शत्रू त्यांनाही क्षणात खवळवून टाकतात. लोभाचे बळ इच्छा आणि दंभ आहे. कामाचे बळ फक्त स्त्री आहे. क्रोधाचे बळ कठोर शब्द आहेत. मोठ्या मुनींनी विचारपूर्वक असे सांगितले आहे.” इथे इच्छेसाठी आलेला शब्द ‘काम’ आहे. त्याच नावाचा देव, कामदेव, आपले सैन्य घेऊन दोघा भावांभोवती उभा आहे. दंभ म्हणजे ढोंग, चांगुलपणाचा देखावा.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अरण्यकांड · दोहे ३७–३८ ॥
रामचरितमानस, अरण्यकांड, दोहे ३७ ते ३८. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ३७, चौपाई ३; ३७, चौपाई ५; दोहा ३८; दोहा ३८ (दुसरा).