रामचरितमानस · अरण्यकांड
शबरीचा पाहुणचार आणि नवविधा भक्ती
॥ रामचरितमानस · अरण्यकांड ॥
रामांच्या पत्नीला कोणीतरी पळवून नेले आहे. राम आणि त्यांचे भाऊ लक्ष्मण वनात तिचा शोध घेत आहेत. वाटेत रामांनी कबंध नावाच्या राक्षसाचा वध केला. कबंधाने सांगितले, एका ऋषींनी त्याला शाप दिला होता; रामांच्या चरणांच्या दर्शनाने ते पाप धुऊन गेले. मग ब्राह्मणांचा मान कसा राखावा, हे रामांनी त्याला सांगितले, आणि कबंध मुक्त होऊन आकाशात निघून गेला. पुढे राम शबरीच्या आश्रमात आले. शबरी वनात राहणारी एक स्त्री होती. रामांना दारात पाहताच तिला एका ऋषींनी पूर्वी सांगितलेले शब्द आठवले, आणि तिचे मन आनंदाने भरून आले. ती दोघा भावांच्या पायांवर पडली. प्रेमाने तिच्या तोंडून शब्द फुटेना. तिने त्यांचे पाय धुतले आणि अतिशय गोड कंदमुळे आणि फळे आणून दिली. “मी खालच्या जातीची, मंदबुद्धी; तुमची स्तुती कशी करू?” असे शबरी म्हणाली. राम म्हणाले, “मी एकच नाते मानतो, भक्तीचे.” मग त्यांनी तिला नवविधा भक्ती, म्हणजे भक्तीचे नऊ प्रकार, सांगितले. शबरीने रामांना एक मित्र कुठे भेटेल, ते सांगितले. मग त्यांच्या मुखाकडे पाहत, त्यांचे चरण हृदयात धरून, तिने योगाग्नीत देह ठेवला. हा अग्नी तिने आपल्या अंतरीच्या साधनेने पेटवला होता. ती प्रभूंच्या चरणी लीन झाली. त्या पदाला पोहोचलेला जीव पुन्हा जन्म घेत नाही.
कबंधाला रामांचे उत्तर
सापत ताड़त परुष कहंता। बिप्र पूज्य अस गावहिँ संता॥ पूजिय बिप्र सील गुन हीना। सूद्र न गुन गन ज्ञान प्रबीना॥
दुर्वास ऋषींनी आपल्याला शाप दिला होता, असे कबंधाने रामांना सांगितले आहे. ब्राह्मणांचा द्रोह करणारा आपल्याला मुळीच सहन होत नाही, असे राम उत्तर देतात. मग ते म्हणतात, “ब्राह्मण शाप देवो, मारो किंवा कठोर बोलो, तरी तो पूजनीयच, असे संत गातात. ब्राह्मणाच्या अंगी शील आणि गुण नसले, तरी त्याची पूजा करावी. पण शूद्राची नाही, मग तो कितीही गुणी आणि ज्ञानात निपुण असो.” चार वर्णांत शूद्र सर्वांत खालचे मानले जात. मजुरी आणि सेवा ही त्यांची कामे ठरलेली होती.
प्रभूंसाठी कंदमुळे आणि फळे
कंद मूल फल सुरस अति, दिये राम कहँ आनि। प्रेम सहित प्रभु खाये, बारंबार बखानि॥
शबरी रामांच्या पाया पडते, त्यांचे पाय धुते आणि त्यांना बसायला आसन देते. मग ती अतिशय गोड कंद, मुळे आणि फळे आणून रामांना देते. प्रभू ती प्रेमाने खातात आणि पुन्हा पुन्हा त्यांची वाखाणणी करतात. मुनी दीर्घ ध्यानात ज्या प्रभूंचा शोध घेतात, ते आज वनातल्या एका आश्रमात पाहुणे म्हणून बसले आहेत. शबरीने आणलेली कंदमुळे आणि फळे ते खात आहेत.
एकच नाते
अधम तेँ अधम अधम अति नारी। तिन्ह महँ मैँ मतिमंद अघारी॥ कह रघुपति सुनु भामिनि बाता। मानउँ एक भगति कर नाता॥ जाति पाँति कुल धर्म बड़ाई। धन बल परिजन गुन चतुराई॥ भगति हीन नर सोहइ कैसा। बिनु जल बारिद देखिय जैसा॥
शबरी हात जोडून रामांसमोर उभी आहे. ती म्हणते, “नीचांतल्या नीचांतही स्त्री सर्वांत नीच. आणि स्त्रियांतही मी मंदबुद्धी आहे, हे पापांचा नाश करणाऱ्या प्रभू.” राम उत्तर देतात, “हे भामिनी, माझे बोलणे ऐक. मी एकच नाते मानतो, भक्तीचे नाते. एखाद्याकडे जातपात, कुळ, धर्माचे पुण्य, मोठेपणा, धन, बळ, आप्तस्वकीय, गुण आणि चतुराई सगळे असेल. पण भक्ती नसेल, तर तो माणूस पाणी नसलेल्या ढगासारखा दिसतो.”
भक्तीची सुरुवात
नवधा भगति कहउँ तोहि पाहीं। सावधान सुनु धरु मन माहीं॥ प्रथम भगति संतन्ह कर संगा। दूसरि रति मम कथा प्रसंगा॥ गुरु-पद-पंकज सेवा, तीसरि भगति अमान। चौथि भगति मम-गुन-गन, करइ कपट तजि गान॥
राम पुढे सांगतात, “मी तुला नऊ प्रकारची भक्ती सांगतो. लक्ष देऊन ऐक आणि मनात धरून ठेव. पहिली भक्ती म्हणजे संतांची संगत. दुसरी, माझ्या कथांमध्ये रमणे. तिसरी, गुरूंच्या चरणकमलांची सेवा, तीही जराही अहंकार न बाळगता. आणि चौथी, मनात कपट न ठेवता माझे अनेक गुण गाणे.” जिने आत्ताच स्वतःला नीचांतली नीच म्हटले, त्याच स्त्रीला राम ही शिकवण देत आहेत.
सर्वत्र प्रभूंना पाहणे
मंत्र-जाप मम दृढ़ बिस्वासा। पंचम भजन सो बेद प्रकासा॥ छठ दम-सील बिरति बहु कर्मा। निरत निरंतर सज्जन-धर्मा॥ सातवँ सम मोहि मय जग देखा। मो तेँ संत अधिक करि लेखा॥ आठवँ जथा लाभ संतोषा। सपनेहुँ नहिँ देखइ पर दोषा॥
“पाचवी भक्ती म्हणजे दृढ विश्वासाने माझ्या मंत्राचा जप; वेदांनी हे सांगितले आहे. सहावी म्हणजे इंद्रियांवर ताबा, चांगले शील, अनेक कामांच्या पसाऱ्यातून मन काढून घेणे, आणि सदैव सज्जनांच्या मार्गाने चालणे. सातवी म्हणजे सगळ्या जगात सर्वत्र सारखाच मी भरलेलो आहे, असे पाहणे, आणि संतांना माझ्याहूनही मोठे मानणे. आठवी म्हणजे जे मिळेल त्यात समाधान मानणे, आणि स्वप्नातसुद्धा दुसऱ्याचे दोष न पाहणे.”
एक जरी असली तरी पुरे
नवम सरल सब सन छलहीना। मम भरोस हिय हरष न दीना॥ नव महँ एकउ जिन्ह के होई। नारि पुरुष सचराचर कोई॥
“नववी भक्ती म्हणजे सर्वांशी सरळ, निष्कपट वागणे, मनात माझा पूर्ण भरवसा ठेवणे, आणि सुखाने हुरळून न जाणे, दुःखाने खचून न जाणे. या नऊपैकी एक जरी कुणाच्या अंगी असली, तरी तो कोणीही असो: स्त्री असो वा पुरुष, चर असो वा अचर.” पुढच्या ओळींत राम शबरीला सांगतात, असा भक्त मला सर्वांत प्रिय असतो, आणि तुझ्या ठायी तर सर्व प्रकारची भक्ती दृढ आहे. योगी ज्या गतीसाठी झटत राहतात, ती गती आज तिला मिळाली आहे.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अरण्यकांड · दोहे ३३–३६ ॥
रामचरितमानस, अरण्यकांड, दोहे ३३ ते ३६. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ३४, चौपाई १; दोहा ३४; ३५, चौपाई २; ३५, चौपाई ३; ३५, चौपाई ४; दोहा ३५; ३६, चौपाई १; ३६, चौपाई २; ३६, चौपाई ३.