रामचरितमानस · अरण्यकांड
शूर्पणखा आणि चौदा हजार राक्षस
॥ रामचरितमानस · अरण्यकांड ॥
पित्याने दिलेल्या एका वचनामुळे राम वनवासात आहेत. पत्नी सीता आणि भाऊ लक्ष्मण यांच्यासह ते पंचवटीत एका पर्णकुटीत राहतात. एके दिवशी राक्षसांचा राजा रावण याची बहीण शूर्पणखा पंचवटीला आली. तिचे मन दुष्ट होते, आणि ती सापासारखी भयंकर होती. दोन्ही राजकुमारांना पाहताच ती कामाने व्याकूळ झाली. सुंदर रूप घेऊन तिने रामांकडे लग्नाची मागणी घातली. राम सीतांकडे एक नजर टाकून म्हणाले, “माझा धाकटा भाऊ अविवाहित आहे.” लक्ष्मण तिला म्हणाला, “मी तर केवळ रामांचा सेवक आहे. जो तुझ्याशी लग्न करील, त्याने सगळी लाज सोडलेली असली पाहिजे.” हे ऐकून ती चिडली, आणि तिने आपले भयंकर रूप प्रकट केले. सीता घाबरल्या. रामांच्या इशाऱ्यावरून लक्ष्मणाने तिचे नाक आणि कान कापले. ती खर आणि दूषण यांच्याकडे धावत गेली, आणि रात्री फिरणाऱ्या राक्षसांची मोठी सेना चालून आली. रामांनी सीतांना लक्ष्मणासह एका गुहेत पाठवले, आणि धनुष्याला दोरी चढवली. रामांचे सौंदर्य पाहून खर आणि दूषण थक्क झाले. पत्नीला सोडून जिवंत घरी परत जा, असे त्यांनी रामांना सांगितले. रामांनी नकार दिला. एकटा माणूस चौदा हजारांशी कसा लढणार, म्हणून देव घाबरले. तेव्हा मायेचे स्वामी राम यांनी एक किमया केली: राक्षसांना एकमेकांत राम दिसू लागले. राक्षस आपसांत लढले आणि मेले.
भाऊ, पिता किंवा पुत्र
भ्राता पिता पुत्र उरगारी। पुरुष मनोहर निरखत नारी॥ होइ बिकल सक मनहिँ न रोकी। जिमि रबि-मनि द्रव रबिहि बिलोकी॥
दोन्ही राजकुमारांना पाहून शूर्पणखा व्याकूळ झाली आहे. इथे काकभुशुंडी बोलतात. ते कावळ्याच्या रूपातले ऋषी, काव्याचे एक निवेदक. पक्ष्यांचा राजा गरुड यांना ते सांगतात, “गरुडा, भाऊ असो, पिता असो वा पुत्र, देखणा पुरुष दिसताच स्त्री व्याकूळ होते. तिला आपले मन आवरता येत नाही. सूर्याला पाहून सूर्यकांत मणी जसा वितळतो, तसे हे.” सूर्यकांत हे एक रत्न आहे. सूर्यासमोर येताच ते पाझरते आणि वितळते, अशी जुनी समजूत आहे.
ब्रह्मदेवाने जुळवलेली जोडी
रुचिर रूप धरि प्रभु पहिँ जाई। बोली बचन बहुत मुसुकाई॥ तुम्ह सम पुरुष न मो सम नारी। यह सँजोग बिधि रचा बिचारी॥
शूर्पणखा सुंदर रूप घेते, प्रभूंजवळ जाते, आणि हसत हसत बोलते: “तुमच्यासारखा पुरुष नाही, आणि माझ्यासारखी स्त्री नाही. सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवाने विचारपूर्वक ही जोडी जुळवली आहे.” ती रामांना सांगते: तिने तिन्ही लोक धुंडाळले, पण तिच्या योग्य पुरुष तिला कुठेच मिळाला नाही; म्हणून ती अजून अविवाहित आहे. आता रामांना पाहून तिचे मन काहीसे जडले आहे.
रावणाला आव्हान
लछिमन अतिलाघव सोँ, नाक कान बिनु कीन्हि। ता के कर रावन कहँ, मनहुँ चुनौती दीन्हि॥
शूर्पणखा रामांकडून लक्ष्मणाकडे, आणि पुन्हा रामांकडे गेली आहे. चिडून ती आपले भयंकर रूप प्रकट करते, आणि सीता घाबरतात. राम आपल्या भावाला इशारा करतात. लक्ष्मण मोठ्या चपळाईने तिचे नाक आणि कान कापून टाकतो. जणू तिच्याच हाती लक्ष्मणाने तिचा भाऊ रावण याला आव्हान धाडले आहे.
दुष्ट पशूंचे शिकारी
हम छत्री मृगया बन करहीं। तुम्ह से खल-मृग खोजत-फिरहीं॥ रिपु बलवंत देखि नहिँ डरहीँ। एक बार कालहु सन लरहीं॥
‘पत्नीला सोडून जिवंत घरी परत जा,’ असा खर आणि दूषण यांचा निरोप त्यांच्या दूतांनी आणला आहे. राम हसतात आणि क्षत्रियाला शोभेल असे उत्तर देतात. क्षत्रिय म्हणजे राजे आणि योद्धे यांचा वर्ण. राम म्हणतात, “आम्ही क्षत्रिय आहोत. आम्ही वनात शिकार करतो, आणि तुमच्यासारख्या दुष्ट पशूंच्या शोधात फिरतो. बलवान शत्रू पाहून आम्ही घाबरत नाही. प्रत्यक्ष काळाशीही आम्ही एकदा लढू.”
रामनाम घेत मुक्ती
राम राम कहि तनु तजहिँ, पावहिँ पद निर्बान। करि उपाय रिपु मारे, छन महुँ कृपानिधान॥
अयोध्यापती राम एकटे आहेत आणि राक्षस चौदा हजार; म्हणून देव घाबरले आहेत. तेव्हा मायेचे स्वामी राम एक अद्भुत किमया करतात. राक्षसांना एकमेकांत राम दिसू लागतात, आणि ते आपसांत लढून मरतात. ‘राम, राम’ म्हणत ते देह सोडतात, आणि निर्वाण पद पावतात. निर्वाण म्हणजे पुनर्जन्मातून सुटका. अशी युक्ती करून कृपानिधान प्रभू क्षणात शत्रूंना मारतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अरण्यकांड · दोहे १७–२० ॥
रामचरितमानस, अरण्यकांड, दोहे १७ ते २०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १७, चौपाई ३; १७, चौपाई ४; दोहा १७; १९, चौपाई ५; दोहा २०.