रामचरितमानस · अरण्यकांड
चित्रकूटावरचा कावळा
॥ रामचरितमानस · अरण्यकांड ॥
पित्याच्या वचनामुळे राम वनवासात आहेत. चित्रकूटावर ते पत्नी सीता आणि भाऊ लक्ष्मण यांच्यासह राहतात. एके दिवशी रामांनी सीतांना फुलांनी सजवले. देवांचा राजा इंद्र याचा पुत्र जयंत रामांचे बळ पाहायला कावळ्याचे रूप घेऊन आला. त्याने सीतांच्या पायाला चोच मारली आणि तो उडून गेला. रामांनी गवताची एक काडी बाण म्हणून त्याच्यामागे सोडली. मंत्राच्या बळाने ती वेगाने निघाली. जयंत धावत आपल्या पित्याकडे गेला, पण रामांच्या वैऱ्याला इंद्राने आश्रय दिला नाही. कुठेही कोणी त्याला बस असेसुद्धा म्हटले नाही. शेवटी नारद मुनींना त्याची दया आली, आणि त्यांनी त्याला रामांकडेच पाठवले. जयंताने रामांचे पाय धरले आणि रक्षणाची याचना केली. त्याच्या अपराधाला मरणाचीच शिक्षा योग्य होती. पण त्याची आर्त हाक ऐकून रामांनी त्याचा एक डोळा घेतला आणि त्याला जाऊ दिले. मग राम अत्री ऋषींच्या आश्रमात गेले. अत्रींच्या पत्नी अनसूया यांनी सीतांना पत्नीचा धर्म सांगितला. अनसूयांच्या मते, जी स्त्री पतीची सेवा करत नाही, ती अधम. पतिव्रतांचे चार प्रकार आहेत. त्यांतली सर्वांत कनिष्ठ पतिव्रता केवळ भीतीमुळे आणि संधी न मिळाल्यामुळे परपुरुषापासून दूर राहते. जी पतीला फसवून दुसऱ्या पुरुषावर प्रेम करते, ती रौरव नावाच्या नरकात शंभर कल्प पडते. आणि जी पतीच्या विरोधात वागते, ती पुढच्या जन्मी तरुणपणीच विधवा होते.
वनवाटेवरचे राजकुमार
सांद्रानंदपयोदसौभगतनुं पीतांबरं सुंदरं पाणौ बाणशरासनं कटिलसत्तूणीरभारं वरम्। राजीवायतलोचनं धृतजटाजूटेन संशोभितं सीतालक्ष्मणसंयुतं पथिगतं रामाभिरामं भजे॥
अरण्यकांड, म्हणजे वनाचे कांड, हे काव्याचे तिसरे कांड. ते संस्कृत प्रार्थनांनी सुरू होते. या श्लोकात राम वाटेवर चालताना दिसतात: “सर्वांना आनंद देणाऱ्या रामांना मी भजतो. आनंदाने भरलेल्या पावसाळी मेघासारखे त्यांचे सुंदर शरीर आहे. अंगावर पिवळे रेशमी वस्त्र आहे; ते दिसायला मनोहर आहेत. हातात धनुष्य आणि बाण आहेत, आणि कमरेला सुरेख भाता झळकतो आहे. त्यांचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे लांब आहेत. डोक्यावर तापसाचा जटाजूट शोभतो आहे. आणि सीता व लक्ष्मण त्यांच्यासोबत चालत आहेत.”
काडीचा बाण
सीता चरन चोँच हति भागा। मूढ़ मंद-मति-कारन कागा॥ चला रुधिर रघुनायक जाना। सीँक धनुष सायक संधाना॥
राम आणि सीता एका स्फटिकाच्या शिळेवर बसले आहेत. तेवढ्यात तो कावळा येतो, जणू समुद्राचा तळ मोजू पाहणारी मुंगी. तो मूर्ख कावळा आपल्या मंदबुद्धीच्या नादी लागून सीतांच्या पायाला चोच मारतो आणि पळून जातो. रक्त वाहू लागते. रघुकुळाचे नायक राम ते पाहतात; रघू राजा हे त्यांचे पूर्वज. राम धनुष्यावर एक काडी बाण म्हणून चढवतात.
अत्रींची स्तुती
नमामि भक्तवत्सलं। कृपालु-शील-कोमलं॥ भजामि ते पदांबुजं। अकामिनां स्वधामदं॥
राम अत्री ऋषींच्या आश्रमात बसले आहेत. अत्री त्यांच्याकडे पाहतच राहतात. मग हात जोडून ते संस्कृतमध्ये स्तुती सुरू करतात: “भक्तांवर प्रेम करणाऱ्या, कृपाळू आणि स्वभावाने कोमल अशा तुम्हाला मी नमस्कार करतो. निष्कामांना स्वतःचे धाम देणाऱ्या तुमच्या चरणकमलांना मी भजतो.” निष्काम माणसे देवाकडे कोणतेही फळ मागत नाहीत. अशांना प्रभू आपले स्वतःचे धामच देतात, असे अत्री गातात.
संकटकाळची कसोटी
धीरज धरम मित्र अरु नारी। आपदकाल परखियहि चारी॥ बृद्ध रोग-बस जड़ धन-हीना। अंध बधिर क्रोधी अतिदीना॥
अत्री ऋषींच्या पत्नी अनसूया सीतांना शिकवण देत आहेत. त्या म्हणतात, “धीर, धर्म, मित्र आणि पत्नी, या चौघांची कसोटी संकटाच्या काळात लागते. आणि पती म्हातारा असो, रोगी असो, मंदबुद्धी असो वा दरिद्री असो; आंधळा, बहिरा, रागीट असो वा अगदी दीनवाणा असो.” अशा पतीचाही जी पत्नी अपमान करते, तिला यमपुरीत अनेक यातना भोगाव्या लागतात, असे अनसूया पुढे सांगतात. यम म्हणजे मृत्यूचा देव.
पतिसेवेतून शुभ गती
सहज अपावनि नारि, पति सेवंत सुभ गति लहइ। जस गावत स्रुति चारि, अजहुँ तुलसिका हरिहि प्रिय॥
आपल्या शिकवणीचे सार अनसूया वेदांचा आणि तुळशीचा दाखला देऊन सांगतात. वेद हे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ, आणि तुळस ही हरीला, म्हणजे देवाला, प्रिय असलेली पवित्र वनस्पती. त्या सीतांना म्हणतात, “स्त्री स्वभावानेच अपवित्र असते. पतीची सेवा करून तिला शुभ गती मिळते. या महिम्याचे गुणगान चारही वेद करतात, आणि आजही तुळस हरीला प्रिय आहे.”
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अरण्यकांड · दोहे १–६ ॥
रामचरितमानस, अरण्यकांड, दोहे १ ते ६. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १, श्लोक २; १, चौपाई ४; ४, छंद १; ५, चौपाई ४; सोरठा ५.