रामचरितमानस · अरण्यकांड
रामांना दूर नेणारे मायामृग
॥ रामचरितमानस · अरण्यकांड ॥
रावण हा दहा तोंडांचा, रात्री फिरणाऱ्या राक्षसांचा राजा. तो समुद्रकिनारी राहणाऱ्या मारीच या राक्षसाकडे गेला. मारीचाने कपटाचे हरीण बनावे, म्हणजे आपल्याला एका राजकुमाराची पत्नी पळवता येईल, असा रावणाचा बेत होता. मारीचाने त्याला सावध केले. तो राजकुमार म्हणजे राम, माणसाच्या देहातले चराचराचे स्वामी. एकदा त्यांनी टोक नसलेल्या एका बाणाने मारीचाला क्षणात दूर फेकून दिले होते. ‘तू घरी परत जा,’ असे मारीच म्हणाला. उत्तरादाखल रावणाने त्याला शिव्या दिल्या. मारीच निघाला. आपल्या लाडक्या प्रभूंचे दर्शन घडेल, म्हणून तो मनातून आनंदला होता. राम पत्नी सीता यांच्या रक्षणासाठी भाऊ लक्ष्मण याला मागे ठेवून त्या हरणामागे धावले. ज्या प्रभूंपर्यंत महादेव शंकरसुद्धा ध्यानात पोहोचू शकत नाहीत, ते एका खोट्या हरणामागे धावत होते. रामांचा बाण लागताच हरणाने लक्ष्मणाच्या नावाने हाक मारली. मग त्याने प्रेमाने रामांचे स्मरण केले, आणि रामांनी त्याला मुनींनाही दुर्लभ अशी सद्गती दिली. ती हाक ऐकून सीतांनी लक्ष्मणाला विनवले, ‘भावाकडे धावत जा.’ लक्ष्मण हसला: प्रभूंवर कसले संकट येणार? मग रावणाला सीता एकट्या सापडल्या. त्याने आपले खरे रूप दाखवून नाव सांगितले, तेव्हा सीता घाबरल्या. पण धीर धरून त्यांनी त्याला निर्भयपणे उत्तर दिले.
मारीचाचा निर्णय
उभय भाँति देखा निज मरना। तब ताकेसि रघुनायक सरना॥ उतर देत मोहि बधब अभागे। कस न मरउँ रघुपति-सर लागे॥
रावणाच्या शिव्या ऐकून मारीच मनाशी विचार करतो. नऊ जणांशी वैर घेण्यात कधीच भले नसते, हे तो जाणतो. शस्त्रधारी, आपले गुपित जाणणारा, स्वामी, मूर्ख, श्रीमंत, वैद्य, भाट, कवी, आणि दुसऱ्याच्या मनातले ओळखणारा, असे ते नऊ. दोन्ही बाजूंनी त्याला आपले मरण दिसते, आणि तो रामांना शरण जायचे ठरवतो. “उलट उत्तर दिले, तर हा अभागी मला मारील. मग रघुपतींच्या बाणाने मरणे काय वाईट?” रघुपती म्हणजे रघुकुळाचे स्वामी, राम.
सोन्याचे हरीण
सीता परम रुचिर मृग देखा। अंग अंग-सुमनोहर-बेखा॥ सुनहु देव रघुबीर कृपाला। एहि मृग कर अति-सुंदर छाला॥
ते राहतात त्या वनाजवळ एक हरीण येते. ते शब्दांपलीकडे अद्भुत आहे. त्याचे अंग सोन्याचे आहे, आणि त्यावर रत्ने जडलेली आहेत. सीता त्याच्याकडे पाहतच राहतात. त्याचा अवयव न् अवयव मोहक आहे. त्या रामांना म्हणतात, “कृपाळू स्वामी, रघुवीर, ऐका. या हरणाचे कातडे फार सुंदर आहे.” हरीण मारून त्याचे कातडे आणावे, अशी विनंती त्या करतात. रामांना सगळा हेतू ठाऊक आहे. देवांचे काम करायला ते आनंदाने उठतात.
काळजाला लागलेले शब्द
मरम बचन जब सीता बोली। हरि प्रेरित लछिमन मति डोली॥ बन-दिसि-देव सौँपि सब काहू। चले जहाँ रावन-ससि-राहू॥
लक्ष्मण जायला तयार नाही. प्रभूंना कोणतेही संकट शिवू शकत नाही, असे तो म्हणतो. तेव्हा सीता त्याच्या काळजाला लागतील असे शब्द बोलतात. हरीच्या, म्हणजे प्रत्यक्ष भगवंताच्या, प्रेरणेने लक्ष्मणाचे मन डळमळते. तो सीतांना वनदेवतांच्या आणि दिशांच्या देवतांच्या हवाली करतो. मग तो रामांकडे निघतो. रावण चंद्र असेल, तर राम त्याला गिळणारा राहू आहेत. राहू म्हणजे ग्रहणाच्या वेळी चंद्राला गिळणारा राक्षस.
दारात आलेला यती
सून बीच दसकंधर देखा। आवा निकट जती के बेखा॥ जा के डर सुर असुर डेराहीँ। निसि न नीँद दिन अन्न न खाहीँ॥
जागा रिकामी पाहून दहा तोंडांचा रावण यतीचा, म्हणजे संन्याशाचा, वेश घेऊन जवळ येतो. हा तोच रावण आहे, ज्याच्या धाकाने देव आणि दानव थरथरतात. त्यांना रात्री झोप येत नाही, आणि दिवसा घास घशाखाली उतरत नाही. पण तोच रावण आज कुत्र्यासारखा इकडेतिकडे पाहत, दबकत चोरी करायला येतो.
आकाशमार्गाने
क्रोधवंत तब रावन, लीन्हेसि रथ बैठाइ। चला गगन-पथ आतुर, भय रथ हाँकि न जाइ॥
सीतांनी रावणाला सुनावले आहे, “तू सिंहिणीची हाव धरणारा ससा आहेस. राक्षसराजा, तू काळाच्या तावडीत सापडला आहेस.” हे बोलणे ऐकून रावण लाजतो. मनातल्या मनात तो सीतांच्या चरणांना वंदन करतो, आणि त्याला आनंद होतो. मग त्याचा राग उफाळून येतो. सीतांना रथात बसवून तो घाईघाईने आकाशमार्गाने निघतो. पण भीतीपोटी त्याच्याकडून रथ हाकवत नाही.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अरण्यकांड · दोहे २५–२८ ॥
रामचरितमानस, अरण्यकांड, दोहे २५ ते २८. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २६, चौपाई ३; २७, चौपाई २; २८, चौपाई ३; २८, चौपाई ४; दोहा २८.