रामचरितमानस · अरण्यकांड
गोदावरीकाठची पर्णकुटी
॥ रामचरितमानस · अरण्यकांड ॥
राजा दशरथांनी एका राणीला दिलेल्या वचनामुळे राम वनवासात आहेत. पत्नी सीता आणि भाऊ लक्ष्मण यांच्यासह ते गोदावरी नदीकाठी पंचवटीला आले, आणि तिथेच राहू लागले. त्या दिवसापासून वनातले मुनी सुखी झाले; त्यांचे भय नाहीसे झाले. डोंगर, वने, नद्या आणि सरोवरे दिवसेंदिवस अधिक सुंदर दिसू लागली. पक्षी आणि हरणे आनंदात राहू लागली, आणि भुंगे गोड गुंजारव करू लागले. एके दिवशी राम निवांत बसले होते. तेव्हा लक्ष्मणाने निर्मळ मनाने त्यांना विचारले: ज्ञान म्हणजे काय, वैराग्य म्हणजे काय, आणि माया म्हणजे काय? कोणत्या भक्तीमुळे राम कृपा करतात? आणि ईश्वर व जीव यांच्यात भेद तो कोणता? माया म्हणजे भ्रम निर्माण करणारी शक्ती. रामांनी थोडक्यात उत्तर दिले. ‘मी’ आणि ‘माझे’ ही माया. जो माया, ईश्वर आणि स्वतःलाही ओळखत नाही, तो जीव. ईश्वर बंधन देतो आणि मुक्तीही देतो; तो सर्वांच्या पलीकडे आहे, आणि मायेला कामाला लावतो. भक्ती स्वतंत्र आहे; तिला दुसऱ्या कशाचा आधार लागत नाही, आणि ती संतांच्या कृपेने मिळते. तिच्यापर्यंत पोहोचण्याचा मार्गही रामांनी लक्ष्मणाला सांगितला. लक्ष्मणाने आनंदाने रामांच्या चरणी नमस्कार केला. असे ज्ञानाच्या आणि धर्माच्या गोष्टींत काही दिवस गेले.
गृध्रराजाशी मैत्री
गीधराज सौँ भेँट भइ, बहु बिधि प्रीति दृढ़ाइ। गोदावरी निकट प्रभु, रहे परन-गृह छाइ॥
सीता आणि लक्ष्मण यांच्यासह राम पंचवटीला आले आहेत. अगस्त्य ऋषींनी सांगितलेले हे स्थान सुंदर आणि पवित्र आहे. तिथे प्रभूंची गृध्रराजाशी, म्हणजे गिधाडांच्या राजाशी, भेट होते. अनेक प्रकारे प्रभू त्याच्याशी मैत्री पक्की करतात. मग गोदावरीजवळ पर्णकुटी बांधून प्रभू तिथे राहतात.
‘मी’ आणि ‘माझे’
थोरेहि महँ सब कहउँ बुझाई। सुनहु तात मति मन चित लाई॥ मैँ अरु मोर तोर तैँ माया। जेहि बस कीन्हे जीव निकाया॥
ज्ञान, वैराग्य, माया, भक्ती, आणि ईश्वर व जीव यांविषयी लक्ष्मणाने विचारले आहे. राम उत्तर देतात, “मी थोडक्यात सगळे उलगडून सांगतो. बंधू, बुद्धी, मन आणि चित्त लावून ऐक. ‘मी’ आणि ‘माझे’, ‘तू’ आणि ‘तुझे’, हीच माया. जीवांचे सगळे समुदाय तिच्या ताब्यात आहेत.” इंद्रियांना जे जे जाणवते, मन जिथवर पोहोचते, ते सगळेही माया आहे, असे राम सांगतात.
रामांचे मन द्रवते ते भक्तीने
धर्म तेँ बिरति जोग तेँ ज्ञाना। ज्ञान मोच्छ-प्रद बेद बखाना॥ जा तेँ बेगि द्रवउँ मैँ भाई। सो मम भगति भगत-सुखदाई॥
राम भक्तीची तुलना इतर मार्गांशी करतात: धर्माचे आचरण, योग, आणि वेदांनी वाखाणलेले ज्ञान. योग म्हणजे जीवाला ईश्वराशी जोडणारी साधना, आणि वेद हे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ. राम म्हणतात, “धर्मातून वैराग्य येते, आणि योगातून ज्ञान. ज्ञानाने मोक्ष मिळतो, असे वेद सांगतात. पण बंधू, माझे मन ज्याने लवकर द्रवते, ती माझी भक्ती. ती माझ्या भक्तांना सुख देते.”
रामांचे विश्रांतिस्थान
मम गुन-गावत पुलक सरीरा। गदगद-गिरा नयन बह नीरा॥ काम आदि मद दंभ न जाकें। तात निरंतर बस मैं ताकें॥ बचन करम मन मोरि गति, भजन करहिं निःकाम। तिन्ह के हृदय-कमल महँ, करउँ सदा बिश्राम॥
राम आपल्या भक्ताचे वर्णन करतात: “माझे गुण गाताना त्याचे अंग रोमांचित होते, कंठ दाटून येतो, आणि डोळ्यांतून पाणी वाहू लागते. त्याच्यात कामादी विकार नसतात, मद नसतो आणि ढोंग नसते. बंधू, अशा भक्ताच्या मी सदैव अधीन असतो. जे वाणीने, कर्माने आणि मनाने माझाच आधार धरतात, आणि कसलीही अपेक्षा न ठेवता मला भजतात, त्यांच्या हृदयकमळात मी सदैव विश्रांती घेतो.”
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अरण्यकांड · दोहे १३–१७ ॥
रामचरितमानस, अरण्यकांड, दोहे १३ ते १७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा १३; १५, चौपाई १; १६, चौपाई १; १६, चौपाई ६; दोहा १६.