रामचरितमानस · अरण्यकांड
नारदांचे न झालेले लग्न
॥ रामचरितमानस · अरण्यकांड ॥
पत्नी सीतेच्या विरहाचे दुःख अजून रामांच्या मनात ताजे होते. भाऊ लक्ष्मणाबरोबर ते पंपा सरोवरापाशी आले. सरोवर खोल होते, आणि त्याचे पाणी संतांच्या मनासारखे निर्मळ होते. तिथे देव आणि मुनी रामांची स्तुती करायला आले. फार पूर्वी नारदांना गर्व झाला होता. नारद म्हणजे तिन्ही लोकांत संचार करणारे देवर्षी. प्रभूंच्या मायेने ते एका राजकन्येच्या प्रेमात पडले. पण प्रभूंनी त्यांना ती मिळू दिली नाही. सगळ्यांनी त्यांची थट्टा केली, तेव्हा नारदांनी प्रभूंना शाप दिला, “तुमचीही पत्नीपासून ताटातूट होईल, आणि तुम्ही दुःख भोगाल.” प्रभूंनी तो शाप आनंदाने स्वीकारला. आता रामांना विरहात पाहून नारद अस्वस्थ झाले. आपणच दिलेला शाप अंगावर घेऊन राम हे सगळे दुःख सोसत आहेत, हे त्यांना जाणवले. हातात वीणा घेऊन, रामचरित गात ते आले. रामांनी त्यांना उठवून हृदयाशी धरले. नारदांनी रामनामासाठी एक वर मागितला, आणि रामांनी तो दिला. मग नारदांनी विचारले, “प्रभू, तुम्ही माझे लग्न कशासाठी होऊ दिले नाही?” रामांनी सविस्तर उत्तर दिले. ते ऐकून नारदांचे डोळे भरून आले. मग त्यांनी संतांची लक्षणे विचारली. ती ऐकून त्यांनी पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला, आणि ते आपल्या वाटेने निघून गेले.
सर्व नामांहून श्रेष्ठ नाम
जद्यपि प्रभु के नाम अनेका। स्रुति कह अधिक एक तेँ एका॥ राम सकल नामन्ह तेँ अधिका। होउ नाथ अघ-खग-गन-बधिका॥
नारद जो वर मागतील तो देण्याचे रामांनी वचन दिले. तेव्हा नारद म्हणाले, “प्रभूंची नावे अनेक आहेत, आणि वेद त्यातले प्रत्येक नाव एकाहून एक श्रेष्ठ सांगतात. तरीही, नाथ, ‘राम’ हे नाव त्या सर्वांहून श्रेष्ठ ठरो. पारधी पक्ष्यांचे थवेच्या थवे मारतो, तसे हे नाव पापांचा नाश करो.” भक्ती ही पौर्णिमेची रात्र, आणि भक्ताचे हृदय हे निरभ्र आकाश. त्या आकाशात रामनाम चंद्रासारखे झळकावे, आणि इतर नावे ताऱ्यांसारखी, असेही नारदांनी मागितले. राम म्हणाले, “तथास्तु.”
आई जशी लेकराला जपते
करउँ सदा तिन्ह कै रखवारी। जिमि बालकहि राख महँतारी॥ गह सिसु बच्छ अनल अहि धाई। तहँ राखइ जननी अरु गाई॥
नारदांनी विचारले, “प्रभूंच्या मायेने मी मोहात पडलो होतो, तेव्हा प्रभूंनी माझे लग्न कशासाठी होऊ दिले नाही?” राम उत्तर देतात, “जे इतर सगळे भरवसे सोडून मला भजतात, त्यांचे मी सदैव रक्षण करतो, आई जशी लेकराचे रक्षण करते. लहान मूल किंवा वासरू विस्तव किंवा साप धरायला धावते, तेव्हा तिथे आई, किंवा गाय, त्याला वाचवते.” मोठ्या झालेल्या मुलावर आईचे प्रेम वेगळ्या प्रकारचे असते, असे राम पुढे सांगतात. ज्ञानी हे रामांचे मोठे पुत्र, तर नम्र भक्त ही त्यांची लहान लेकरे.
नारदांना रामांचे उत्तर
काम क्रोध लोभादि मद, प्रबल मोह कै धारि। तिन्ह महँ अति दारुन दुखद, माया रूपी नारि॥ अवगुन-मूल सूल-प्रद, प्रमदा सब दुख खानि। ता तेँ कीन्ह निवारन, मुनि मैँ यह जिय जानि॥
नारदांना लग्नापासून कशासाठी रोखले, हे सांगताना राम त्यांना म्हणतात, “काम, क्रोध, लोभ, मद आणि इतर विकार ही मोहाची प्रबळ सेना आहे. त्या सगळ्यांत मायारूपी स्त्री सर्वांत क्रूर आणि सर्वांत दुःख देणारी आहे. स्त्री ही दोषांचे मूळ आहे, वेदना देणारी आहे, सर्व दुःखांची खाण आहे. हे मनात जाणून, मुनी, मी तुम्हाला त्यापासून रोखले.” या दोन दोह्यांच्या मधल्या ओळींत राम स्त्रीची तुलना ऋतूंशी करतात. ती मोहाच्या वनासाठी वसंत ठरते, जप-तपाची तळी आटवणारा उन्हाळा ठरते, काम-क्रोधाच्या बेडकांसाठी पावसाळा ठरते, आणि धर्माच्या कमळांवर पडणारे हिम ठरते.
ज्योत आणि पतंग
दीप-सिखा सम जुबति तन, मन जनि होसि पतंग। भजहि राम तजि काम मद, करहि सदा सतसंग॥
अरण्यकांड संपवताना कवी स्वतःच्या मनालाच उपदेश करतात, “तरुण स्त्रीचे शरीर दिव्याच्या ज्योतीसारखे आहे. मना, तू पतंग होऊ नकोस. काम आणि मद सोडून रामांना भज, आणि नेहमी सज्जनांच्या संगतीत राहा.” पतंग म्हणजे ज्योतीवर झेप घेऊन जळून जाणारा किडा. या अरण्यकांडाच्या शेवटच्या ओळी आहेत. काव्याच्या सात कांडांपैकी हे तिसरे कांड. या ओळींच्या आधी कवींनी वचन दिले आहे: वैराग्य, जप किंवा योग नसला तरी, रामांची कीर्ती गाणाऱ्या आणि ऐकणाऱ्या सर्वांना रामांची दृढ भक्ती मिळेल.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अरण्यकांड · दोहे ३९–४६ ॥
रामचरितमानस, अरण्यकांड, दोहे ३९ ते ४६. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ४२, चौपाई ४; ४३, चौपाई ३; दोहा ४३; दोहा ४४; दोहा ४६ (दुसरा).