रामचरितमानस · अरण्यकांड
ऋषींच्या अस्थी आणि रामांची प्रतिज्ञा
॥ रामचरितमानस · अरण्यकांड ॥
पित्याच्या वचनामुळे राम अजून वनवासात आहेत. अत्री ऋषींचा निरोप घेऊन ते पत्नी सीता आणि भाऊ लक्ष्मण यांच्यासह वनात आणखी आत निघाले. ते जिथे जिथे चालत, तिथे ढग त्यांच्यावर सावली धरत. वाटेत विराध राक्षस त्यांच्यावर चालून आला, आणि तो येताच रामांनी त्याला मारले. त्याच क्षणी विराधाला सुंदर रूप मिळाले. त्याचे दुःख पाहून रामांनी त्याला निजधामाला पाठवले. शरभंग ऋषी ब्रह्मदेवाच्या, म्हणजे सृष्टिकर्त्याच्या, लोकी निघणार होते. तेवढ्यात राम येणार असल्याचे त्यांनी ऐकले. तेव्हापासून ते दिवस-रात्र वाट पाहत थांबले होते. त्यांनी आपल्या योगाचे, यज्ञांचे, जपाचे आणि तपाचे सगळे पुण्य रामांना अर्पण केले, आणि वर म्हणून भक्ती मागून घेतली. मग स्वतः रचलेल्या चितेवर ते बसले. पुढे रामांना हाडांचा एक ढीग दिसला. राक्षसांनी खाल्लेल्या मुनींच्या त्या अस्थी होत्या. राक्षस म्हणजे रात्री फिरणारे दैत्य. रामांचे डोळे पाणावले, आणि पृथ्वी राक्षसांपासून मुक्त करण्याची प्रतिज्ञा त्यांनी केली. अगस्त्य ऋषींचे शिष्य सुतीक्ष्ण प्रेमाने भान हरपून रामांना भेटायला धावत आले. मग सगळे मिळून अगस्त्यांकडे गेले. अगस्त्यांनी रामांना पंचवटीला पाठवले. ते स्थान सुंदर आणि पवित्र आहे.
दोघा भावांमधल्या सीता
उभय बीच सिय सोहइ कैसी। ब्रह्म जीव बिच माया जैसी॥ सरिता बन गिरि अवघट घाटा। पति पहिचानि देहिँ बर बाटा॥
अत्रींच्या चरणी मस्तक ठेवून राम निघतात. लक्ष्मण त्यांच्या मागे आहे; दोघांच्या अंगावर मुनींची वस्त्रे आहेत. सीता दोघांच्या मध्ये चालतात. ब्रह्म आणि प्रत्येक जीव यांच्यामध्ये माया उभी असते, तशा त्या शोभतात. ब्रह्म म्हणजे परम सत्य, आणि माया म्हणजे भ्रम निर्माण करणारी शक्ती. नद्या, वने, पर्वत आणि अवघड घाट आपल्या स्वामींना ओळखतात, आणि त्यांच्यासाठी वाट सुकर करतात.
शेवटपर्यंत सेवकच
अस कहि जोग-अगिनि तनु जारा। रामकृपा बैकुंठ सिधारा॥ ता तैँ मुनि हरि लीन न भयऊ। प्रथमहिँ भेद-भगति बर लयऊ॥
शरभंग प्रार्थना करतात, “प्रभू, सीता आणि लक्ष्मण यांच्यासह तुम्ही माझ्या हृदयात सदैव राहा.” असे म्हणून शरभंग योगाग्नीत आपला देह जाळतात. हा अग्नी त्यांनी आपल्या ध्यानाने, योगाने पेटवलेला असतो. रामांच्या कृपेने ते वैकुंठाला, हरीच्या लोकी, जातात. ते हरीत विलीन होत नाहीत, कारण त्यांनी आधीच अशी भक्ती वर म्हणून मागितली होती, जिच्यात सेवक स्वामीपासून वेगळा राहतो.
रामांनी उंचावलेला हात
निसिचर हीन करउँ महि, भुज उठाइ पन कीन्ह। सकल मुनिन्ह के आस्रमन्हि, जाइ जाइ सुख दीन्ह॥
मुनी म्हणतात, “प्रभू, तुम्ही सर्व पाहता, प्रत्येकाचे मन जाणता. मग विचारता कशाला?” राक्षसांनी खाल्लेल्या मुनींच्या या अस्थी आहेत. रामांचे डोळे पाण्याने भरून येतात. राम हात उंचावून प्रतिज्ञा करतात, “मी पृथ्वी राक्षसांपासून मुक्त करीन.” मग ते एकेका मुनीच्या आश्रमात जातात, आणि सगळ्या मुनींना सुख देतात.
प्रेमात हरवलेले सुतीक्ष्ण
दिसि अरु बिदिसि पंथ नहिँ सूझा। को मैँ चलेउँ कहाँ नहिँ बूझा॥ कबहुँक फिरि पाछे पुनि जाई। कबहुँक नृत्य करइ गुन गाई॥
काव्याचे एक निवेदक शिव आपल्या पत्नी पार्वतींना सांगतात: राम जवळ येत आहेत. सुतीक्ष्ण मुनी प्रेमात पार बुडाले आहेत; त्यांची अवस्था शब्दांत सांगता येत नाही. त्यांना कोणत्याही दिशेला वाट सुचत नाही. “मी कोण? कुठे निघालो होतो?” हेही त्यांना कळेनासे झाले आहे. कधी ते वळून पुन्हा मागे जातात. कधी रामांचे गुण गात नाचू लागतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अरण्यकांड · दोहे ७–१३ ॥
रामचरितमानस, अरण्यकांड, दोहे ७ ते १३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ७, चौपाई २; ९, चौपाई १; दोहा ९; १०, चौपाई ६.