रामचरितमानस · अयोध्याकांड
गंगेकाठी गवताची शेज
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
चौदा वर्षे वनात राहण्यासाठी राम आपल्या पित्याची राजधानी अयोध्या सोडून निघाले आहेत. पत्नी सीता आणि भाऊ त्यांच्यासोबत आहेत. मूर्च्छेतून शुद्धीवर आल्यावर राजे आपले मंत्री सुमंत्र यांना रथ घेऊन त्यांच्या मागे पाठवतात. “त्यांना वन दाखव, आणि चार दिवसांत परत घेऊन ये,” असे ते सांगतात. दोघे भाऊ परतले नाहीत, तर निदान सीतेला तरी घरी पाठवा, अशी विनंती सुमंत्रांनी त्यांना करायची आहे. नगरातले लोक आपली घरे सोडून मागोमाग निघतात. पहिल्या रात्री सगळे तमसा नदीच्या काठी मुक्काम करतात. दुःखाने थकलेले लोक झोपी जातात. रात्रीच राम सुमंत्रांना घेऊन हळूच निघून जातात. पहाटे लोकांना रथाचा माग सापडत नाही, आणि ते रडत घरी परततात. शृंगवेरपुराला रामांना पवित्र गंगा दिसते, आणि ते आनंदाने तिला वंदन करतात. तिथल्या निषाद लोकांचा प्रमुख गुह ही बातमी ऐकतो. तो कंदमुळे आणि फळे घेऊन येतो. तो रामांना आपल्या घरी चलण्याची विनंती करतो, पण राम गावात राहायला तयार होत नाहीत. गुह एका झाडाखाली गवताची आणि कोवळ्या पानांची शेज तयार करतो. त्यावर राम आणि सीता झोपतात, आणि गुह रात्रभर त्यांच्यावर नजर ठेवून जागा राहतो.
तरी प्राण जात नाहीत
गइ मुरछा तब भूपति जागे। बोलि सुमंत्र कहन अस लागे॥ राम चले बन प्रान न जाहीँ। केहि सुख लागि रहत तन माहीं॥
तिकडे अयोध्येच्या राजवाड्यात राजे मूर्च्छेतून जागे होतात. आपले सारथी आणि मंत्री सुमंत्र यांना बोलावून ते म्हणतात: “राम वनात गेले, तरी माझे प्राण जात नाहीत. कोणत्या सुखासाठी ते या देहात राहिले आहेत?” या दुःखानेही प्राण देह सोडत नसतील, तर दुसरे कोणते दुःख ते सोडवणार, असे राजे विचारतात. मग स्वतःला सावरून ते सुमंत्रांना रथ घेऊन रामांबरोबर जायला सांगतात.
रामांविना सुख नाही
सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं। राम-लखन-सिय बिनु सुख नाहीं॥ जहाँ राम तहँ सबइ समाजू। बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू॥
रामांच्या वियोगाची आग अयोध्येच्या लोकांना सहन होत नाही. सगळे मनाशी एकच विचार करतात: “राम, त्यांचे भाऊ लक्ष्मण आणि सीता यांच्याविना सुख नाही. जिथे राम, तिथे आपले सारे काही. रामांविना अयोध्या आपल्या काहीच कामाची नाही.” म्हणून देवांनाही हेवा वाटावा अशी घरे सोडून ते रामांबरोबर निघतात.
रात्रीत लपवलेला माग
राम-लखन-सिय जान चढ़ि, संभु चरन सिर नाइ। सचिव चलायउ तुरत रथ, इत उत खोज दुराइ॥
मध्यरात्री लोक नदीकाठी झोपले आहेत. तेव्हा राम सुमंत्रांना रथ पुढे नेऊन आपला माग लपवायला सांगतात; दुसरा उपाय नाही. महादेव शंकरांच्या चरणी मस्तक नमवून राम, लक्ष्मण आणि सीता रथात बसतात. मंत्री लगेच रथ हाकतात, आणि इकडे तिकडे फिरवून चाकांच्या खुणा लपवतात. सकाळी लोक जागे होतात, आणि “राम! राम!” असा टाहो फोडत चोहीकडे धावतात. पण रथाचा कुठेच पत्ता लागत नाही.
माझे सर्वस्व तुमचेच
नाथ कुसल पद-पंकज देखे। भयउँ भाग-भाजन जन लेखे॥ देव धरनि-धन-धाम तुम्हारा। मैं जन नीच सहित परिवारा॥
निषादांचा प्रमुख गुह रामांना नमस्कार करून आपली भेट पुढे ठेवतो. राम त्याला जवळ बसवतात, आणि खुशाली विचारतात. त्यावर गुहाचे हे स्वतःचे उत्तर: “नाथ, तुमचे चरणकमल पाहिले, आणि मी खुशाल झालो. माझी गणना भाग्यवानांत झाली. देवा, ही जमीन, हे धन आणि हे घर सगळे तुमचेच आहे. मी तर कुटुंबासह तुमचा हीन सेवक आहे.” तो रामांना आपल्या गावात चलण्याची विनवणी करतो. पण राम सांगतात, पित्याची आज्ञा वेगळी आहे: मुनींचे व्रत, वेष आणि आहार पाळत चौदा वर्षे वनात राहायचे. गावात राहणे उचित नाही.
हे वन त्यांच्यासाठी आहे का?
रामचंद्र पति सो बैदेही। सोवति महि बिधि बाम न केही॥ सिय-रघुबीर कि कानन जोगू। करम-प्रधान सत्य कह लोगू॥
गुह राम आणि सीतेला जमिनीवर झोपलेले पाहतो. रडत रडत तो लक्ष्मणाशी बोलतो. सीतेचा उल्लेख तो वैदेही, म्हणजे विदेहाची राजकन्या, असा करतो: “रामचंद्र ज्यांचे पती, त्या वैदेही उघड्या जमिनीवर झोपल्या आहेत. दैव कोणावर उलटत नाही? सीता आणि राम वनात राहण्याजोगे आहेत का? लोक खरेच म्हणतात: कर्मच सर्वांत प्रबळ असते.” गुहाला त्यांच्या राजमहालातल्या दुधाच्या फेसासारख्या पांढऱ्या, मऊ शेजा आठवल्या आहेत. तो राजांची राणी कैकेयी हिला दोष देतो: त्या मंदबुद्धी राणीने कठोर, कुटिल कृत्य केले, आणि ऐन आनंदाच्या वेळी त्यांच्यावर दुःख आणले.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे ८१–९१ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे ८१ ते ९१. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ८१, चौपाई ३; ८४, चौपाई ३; दोहा ८५; ८८, चौपाई ३; ९१, चौपाई ४.