रामचरितमानस · अयोध्याकांड
चित्रकूटावरची पर्णकुटी
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
अयोध्येचे राजकुमार राम वनवासात आहेत, आणि त्यांना वनात राहायला जागा हवी आहे. वाल्मीकी मुनी त्यांना चित्रकूटाचा महिमा सांगतात, आणि तिकडे पाठवतात. चित्रकूट हा पवित्र डोंगर आहे; तिथे अनेक मुनी राहतात. राम, पत्नी सीता आणि भाऊ लक्ष्मण तिथल्या मंदाकिनी नदीत स्नान करतात. ही नदी गंगेचाच एक प्रवाह आहे. पाण्याच्या वर लक्ष्मणाला एक उंच काठ सापडतो; तो पाहून राम खूश होतात. रामांचे मन देव जाणतात, आणि वेष बदलून त्यांचे घर बांधायला येतात. मग देव रामांना नमस्कार करायला येतात, आणि डोंगरावरचे मुनी आशीर्वाद द्यायला येतात. या डोंगरांत आणि वनांत कोल आणि किरात जमातीचे लोक राहतात. त्यांना ही बातमी कळते. पानांच्या द्रोणांत कंदमुळे आणि फळे भरून ते धावत येतात; सोन्याचा ढीग दिसताच भिकारी धावत सुटावेत, तसे आनंदाने. ते रामांची सेवा करायचे वचन देतात: हवे तिथे शिकारीला नेऊ, आणि सरोवरे व झरे दाखवू. अशा रीतीने तिघे वनात सुखाने राहतात. झाडांना फुले-फळे येतात, आणि पशू आपसातले वैर विसरतात. आई-वडिलांची, कुटुंबाची आणि भावाच्या प्रेमाची आठवण होताच रामांचे डोळे भरून येतात. मग सीता आणि लक्ष्मण यांचे मन रमावे, म्हणून राम पवित्र कथा सांगतात.
देवांनी बांधलेल्या कुटी
कोल-किरात-बेष सब आये। रचे परन-तृन-सदन सुहाये॥ बरनि न जाहिँ मंजु दुइ साला। एक ललित लघु एक बिसाला॥
ही जागा रामांच्या मनात भरली आहे, हे देव जाणतात, आणि आपल्या मुख्य शिल्पीला घेऊन येतात. सगळे कोल-किरातांच्या वेषात येतात, आणि पानांची व गवताची सुंदर घरे बांधतात. त्या दोन देखण्या कुटींचे वर्णन करता येत नाही: एक लहान आणि नाजूक, दुसरी मोठी. नव्या कुटीत लक्ष्मण आणि सीता यांच्यासह राम कसे शोभतात, ते काव्य सांगते. जणू प्रेमाचा देव मदन तापसाच्या वेषात आला आहे; सोबत त्याची पत्नी रती आणि सखा वसंत ऋतू आहेत.
आता आम्ही सनाथ झालो
अब हम नाथ सनाथ सब, भये देखि प्रभु पाय। भाग हमारे आगमन, राउर कोसलराय॥
वनातले लोक हात जोडून रामांना म्हणतात: “नाथ, तुमच्या चरणांचे दर्शन झाले; आता आम्ही सगळे सनाथ झालो. हे कोसलराज, तुम्ही इथे आलात, हे आमचे भाग्य.” देव रामांना नमस्कार करायला आले, तेव्हा तेही हेच म्हणाले होते: आज आम्ही सनाथ झालो. आता कोल-किरातही तेच शब्द बोलतात. कोसल म्हणजे अयोध्येचे राज्य, रामांचे घर.
बाळाचे बोल ऐकणारा पिता
बेद-बचन मुनि-मन-अगम, ते प्रभु करुना अयन। बचन किरातन्ह के सुनत, जिमि पितु बालक-बयन॥
वेदांचे शब्द आणि मुनींची मनेही ज्या प्रभूंपर्यंत पोहोचू शकत नाहीत, ते करुणेचे आगर आहेत. किरातांचे बोल ते असे ऐकतात, जसा पिता आपल्या बाळाचे बोबडे बोल ऐकतो. किरातांनी आत्ताच रामांना हत्ती, सिंह, साप आणि वाघ यांच्यापासून राखायचे वचन दिले आहे. दाट झाडी, डोंगर आणि गुहा यांची प्रत्येक वाट आपल्याला ठाऊक आहे, असेही ते म्हणाले आहेत.
रामांना फक्त प्रेम प्रिय
रामहिँ केवल प्रेम पियारा। जानि लेउ जो जाननिहारा॥ राम सकल बनचर तब तोषे। कहि मृदु बचन प्रेम परिपोषे॥
रामांना फक्त प्रेम प्रिय आहे; ज्याला समजून घ्यायचे असेल, त्याने हे समजून घ्यावे. मग राम सगळ्या वनवासी लोकांचे समाधान करतात, आणि आपल्या मृदू बोलांनी त्यांचे प्रेम आणखी वाढवतात. हे तुलसीदासांचे स्वतःचे शब्द आहेत; कथेच्या ओघात मध्येच त्यांनी ते सांगितले आहेत. वनवासी लोक फक्त कंदमुळे, फळे आणि आपले प्रेम घेऊन आले आहेत, आणि रामांना मोल आहे ते प्रेमाचेच. ते नमस्कार करून घरी जातात, आणि एकमेकांना रामांचा चांगुलपणा सांगत राहतात.
हजार अयोध्यांहून प्रिय
नाह नेह नित बढ़त बिलोकी। हरषित रहति दिवस जिमि कोकी॥ सिय मन राम-चरन अनुरागा। अवध-सहस-सम बन प्रिय लागा॥ परन-कुटी प्रिय प्रियतम संगा। प्रिय परिवार कुरंग बिहंगा॥ सासु-ससुर-सम मुनि-तिय मुनिबर। असन अमिय सम कंदमूल फर॥
पतीचे प्रेम दिवसेंदिवस वाढताना पाहून सीता आनंदात राहतात; दिवसा चकवी जशी आनंदात असते, तशा. त्यांचे मन रामांच्या चरणी जडले आहे; म्हणून त्यांना हे वन हजार अयोध्यांइतके प्रिय वाटते. प्रियतम सोबत आहेत, म्हणून पर्णकुटी प्रिय वाटते. हरणे आणि पक्षी हे त्यांचे लाडके कुटुंब आहे. मुनिपत्नी आणि श्रेष्ठ मुनी त्यांना सासू-सासऱ्यांसारखे वाटतात, आणि कंदमुळे-फळे हेच त्यांचे अमृतासारखे अन्न. चकवी हा पाण्यावरचा एक पक्षी. रोज रात्री तिची आणि तिच्या जोडीदाराची ताटातूट होते, आणि दिवस उजाडताच ते पुन्हा भेटतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १३२–१४२ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १३२ ते १४२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १३३, चौपाई ४; दोहा १३५; दोहा १३६; १३७, चौपाई १; १४०, चौपाई २; १४०, चौपाई ३.