रामचरितमानस · अयोध्याकांड
गंगेकाठची ज्ञानाची रात्र
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
शृंगवेरपुराला, गंगेच्या काठी, रात्र झाली आहे. वनवासाला निघालेले राम पत्नी सीतेसह गवताच्या शेजेवर झोपले आहेत. त्यांचे भाऊ लक्ष्मण धनुष्य घेऊन पहारा देत आहेत. त्यांच्याजवळ निषाद लोकांचा प्रमुख गुह बसला आहे. त्यांना उघड्या जमिनीवर झोपलेले पाहून तो रडतो, आणि ज्या राणीच्या कुटिल कृत्याने हे दुःख आले, तिला दोष देतो. लक्ष्मण त्याला हळुवारपणे उत्तर देतात. कोणीही दुसऱ्याला सुख किंवा दुःख देत नाही, आणि हे जग स्वप्नासारखे आहे, असे ते सांगतात. राम हे परमतत्त्व, स्वतः भगवंत आहेत; ते माणूस होऊन आले आहेत. मोह सोड, आणि सीता-रामांच्या चरणांवर प्रेम कर, असे ते गुहाला सांगतात. पहाटे राम स्नान करतात, आणि तापसांसारख्या जटा बांधतात. राजांचे मंत्री डोळ्यांत पाणी आणून राजांचा निरोप सांगतात: घरी परत चला. सत्यासारखा दुसरा धर्म नाही, आणि मी तो सोडणार नाही, असे राम उत्तर देतात. लक्ष्मण काही कडू शब्द बोलतात, तेव्हा राम त्यांना थांबवतात. निदान सीतेने तरी परत यावे, अशी राजांची विनंती आहे. पण सीता परतत नाहीत, आणि मंत्री त्यांच्याविनाच माघारी फिरतात.
सुख-दुःख कोणी देत नाही
बोले लखन मधुर मृदु-बानी। ज्ञान-बिराग भगति-रस सानी॥ काहु न कोउ सुख दुख कर दाता। निज कृत करम भोग सुनु भ्राता॥
गुहाने आताच राजांची राणी कैकेयी हिला या दुःखाबद्दल दोष दिला आहे. ज्ञान, वैराग्य आणि भक्ती यांच्या रसात भिजलेल्या गोड, मृदू शब्दांत लक्ष्मण त्याला सांगतात: “कोणीही कोणाला सुख किंवा दुःख देत नाही. ऐक, बंधू: प्रत्येकजण आपल्याच कर्मांचे फळ भोगतो.” भेट आणि वियोग, बरे-वाईट भोग, जन्म आणि मृत्यू हे सगळे या जगाचे जाळे आहे, असे ते पुढे म्हणतात.
स्वप्नातला भिकारी राजा
सपने होइ भिखारि नृप, रंक नाकपति होइ। जागे लाभ न हानि कछु, तिमि प्रपंच जिय जोइ॥
मग लक्ष्मण गुहाला एक दृष्टांत देतात: “स्वप्नात राजा भिकारी होतो, आणि कंगाल माणूस देवांचा राजा इंद्र होतो. जागे झाल्यावर दोघांचाही काही लाभ झालेला नसतो, आणि काही हानीही झालेली नसते. या सगळ्या जगाचा पसारा मनात तसाच समज.” म्हणून कोणावर उगाच राग धरू नकोस, कोणाला दोष देऊ नकोस, असे ते सांगतात. मोहाच्या रात्री सारे जीव झोपलेले आहेत, आणि अनेक स्वप्ने पाहत आहेत.
माणसाच्या देहातले भगवंत
भगत भूमि भूसुर सुरभि, सुर हित लागि कृपाल। करत चरित धरि मनुज तनु, सुनत मिटहिं जग जाल॥
रात्री लक्ष्मण अजून गुहाशी बोलत आहेत. राम म्हणजेच एकमेव परमतत्त्व ब्रह्म, असे त्यांनी त्याला सांगितले आहे. वेद हे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ; तेसुद्धा या ब्रह्माचे वर्णन फक्त “नेति नेति”, म्हणजे ‘हे नव्हे, हे नव्हे’, असेच करू शकतात. आता ते म्हणतात: “भक्त, पृथ्वी, ब्राह्मण, गायी आणि देव यांच्या हितासाठी कृपाळू प्रभू माणसाचा देह धारण करतात. त्या देहात ते आपली लीला करतात. ती ऐकणाऱ्यांचे जगाचे जाळे तुटते.” ब्राह्मण म्हणजे पुरोहितांचा वर्ण.
सावली आणि देह
प्रभु करुनामय परम बिबेकी। तनु तजि रहति छाँह किमि छेकी॥ प्रभा जाइ कहँ भानु बिहाई। कहँ चंद्रिका चंद तजि जाई॥
सीतेने घरी परतावे, म्हणजे सगळ्या कुटुंबाचे दुःख संपेल, असा आग्रह रामांनी केला आहे. सीता त्यांना उत्तर देतात: “स्वामी, तुम्ही करुणामय आहात, आणि सर्वांत ज्ञानी आहात. देहापासून सावलीला वेगळे अडवून ठेवता येईल का? सूर्याला सोडून त्याचा प्रकाश कुठे जाईल? चंद्राला सोडून चांदणे कुठे जाईल?” मग त्या मंत्र्यांकडे वळतात. पतीच्या चरणांविना जगातले प्रत्येक नाते शून्य आहे, असे त्या सांगतात.
त्यांच्याविना माघारी
मेटि जाइ नहिँ राम रजाई। कठिन करम गति कछु न बसाई॥ राम-लखन-सिय पद सिर नाई। फिरेउ बनिक जिमि मूर गँवाई॥
राजांचे सारथी आणि मंत्री सुमंत्र यांनी त्यांच्याबरोबर जाण्याचे अनेक प्रयत्न केले, आणि रामांनी प्रत्येकाला योग्य उत्तर दिले. रामांची आज्ञा मोडता येत नाही. कर्माची गती कठीण असते; तिच्यापुढे कोणाचे काही चालत नाही. राम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्या चरणी सुमंत्र मस्तक नमवतात. सारे भांडवल गमावलेला व्यापारी परततो, तसे ते माघारी फिरतात. ते निघतात, तेव्हा घोडे रामांकडे वळून वळून पाहतात, आणि खिंकाळत राहतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे ९२–९९ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे ९२ ते ९९. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ९२, चौपाई २; दोहा ९२; दोहा ९३; ९७, चौपाई ३; ९९, चौपाई ४.