रामचरितमानस · अयोध्याकांड
आरशातले पांढरे केस
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजकुमार राम पत्नीसह अयोध्येला परत आले आहेत, आणि नगराचा आनंद दिवसेंदिवस वाढतो आहे. रामांचे पिता राजे दशरथ जिवंत असतानाच त्यांनी रामांना युवराज करावे, अशी सगळ्यांची मनापासून इच्छा आहे. एके दिवशी दशरथ आरशात पाहतात, तेव्हा कानांजवळचे केस पांढरे झालेले त्यांना दिसतात. ते कुलगुरूंकडे, म्हणजे घराण्याच्या गुरूंकडे, जातात. गुरू आनंदाने सांगतात, आता उशीर करू नका. राज्याभिषेकासाठी नगर सजू लागते. गुरू रामांना सांगतात, आज संयमाची सारी व्रते पाळा. आपल्या एकट्यालाच अभिषेक होणार, याची रामांना खंत वाटते. उद्याचा दिवस अजून किती दूर, असे सारे नगर विचारत राहते. पण चोराला चांदणी रात्र सहन होत नाही, तसा अयोध्येचा आनंद देवांना सहन होत नाही. ते वाणीची देवता सरस्वती यांना बोलावतात, आणि पुन्हा पुन्हा त्यांच्या पाया पडतात. “आमचे संकट मोठे आहे,” ते म्हणतात. “रामांनी राज्य सोडून वनात जावे, म्हणजे देवांचे सारे काम होईल.” कमळांनी फुललेल्या तळ्यावर आपल्याला हिमाची रात्र होऊन उतरावे लागणार, याचे सरस्वतींना दुःख होते. देव त्यांना आठवण करून देतात, राम सुख-दुःखाच्या पलीकडे आहेत. शेवटी त्या अयोध्येला जातात, आणि मंथरेची बुद्धी फिरवतात. मंथरा ही राणी कैकेयीची दासी; कैकेयी दशरथांच्या राण्यांपैकी एक.
न बदललेले मुख
प्रसन्नतां या न गताभिषेकतस्तथा न मम्ले वनवास दुःखतः। मुखांबुजश्री रघुनंदनस्य मे सदास्तु सा मंजुलमंगल प्रदा॥
अयोध्याकांड, म्हणजे काव्याचे दुसरे कांड, संस्कृत प्रार्थनांनी सुरू होते. या प्रार्थनेत रामांच्या मुखाकडे आशीर्वाद मागितला आहे. “रघुकुळाला आनंद देणाऱ्या रामांच्या मुखकमलाची शोभा राज्याभिषेकाच्या बातमीने खुलली नाही. वनवासाच्या दुःखाने ती कोमेजलीही नाही. ती शोभा मला सदैव सुंदर मंगल देवो.” रामांच्या राजघराण्याला प्राचीन काळचे राजे रघू यांचे नाव मिळाले आहे. सारे कांड या एका श्लोकात सामावले आहे: ठरलेला राज्याभिषेक, त्याऐवजी आलेला वनवास, आणि दोन्हींत न बदललेले राम.
गुरूंच्या पायांची धूळ
श्रीगुरु-चरन-सरोज-रज, निज-मन-मुकुर सुधारि। बरनउँ रघुबर-बिमल जस, जो दायक फल-चारि॥
कवी सुरुवात करतात: “गुरूंच्या चरणकमलांच्या धुळीने मी माझ्या मनाचा आरसा स्वच्छ करतो. मग रघुकुळातील श्रेष्ठ रामांचे निर्मळ यश वर्णन करतो; ते यश चारही फळे देणारे आहे.” जुन्या काळी आरसा धातूचा असे, आणि बारीक धुळीने घासून तो लख्ख केला जाई. चार फळे म्हणजे जीवनाचे चार पुरुषार्थ: धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष.
कानांजवळचे पांढरे केस
मंगल-मूल राम सुत जासू। जो कछु कहिय थोर सब तासू॥ राय सुभाय मुकुर कर लीन्हा। बदन बिलोकि मुकुट सम कीन्हा॥ स्रवन समीप भये सित केसा। मनहुँ जरठ-पन अस उपदेसा॥ नृप जुबराज राम कहँ देहू। जीवन जनम लाहु किन लेहू॥
सर्व मंगलांचे मूळ असलेले राम राजे दशरथांना पुत्र म्हणून लाभले आहेत; त्यांची कितीही स्तुती केली तरी थोडीच. एके दिवशी सहज राजे हातात आरसा घेतात, आपला चेहरा पाहतात, आणि मुकुट सरळ करतात. कानांजवळचे केस पांढरे झाले आहेत. जणू म्हातारपणच त्यांना असा उपदेश करते आहे: “राजा, रामांना युवराज कर. आपल्या जीवनाचे आणि जन्माचे सार्थक करून घ्यायला काय हरकत आहे?”
रामांची खंत
जनमे एक संग सब भाई। भोजन सयन केलि-लरिकाई॥ करनबेध उपबीत बियाहा। संग संग सब भयउ उछाहा॥ बिमल-बंस यह अनुचित एकू। बंधु बिहाइ बड़ेहि अभिषेकू॥ प्रभु सप्रेम पछितानि सुहाई। हरउ भगत-मन कै कुटिलाई॥
आपला अभिषेक होणार, हे गुरूंनी रामांना सांगितले आहे. राम मनात विचार करतात: “आम्ही सगळे भाऊ एकत्रच जन्मलो. लहानपणी एकत्र जेवलो, एकत्र झोपलो, एकत्र खेळलो. कान टोचणे, मुंज आणि विवाह, हे सारे सोहळे आमचे एकत्रच झाले. या निर्मळ कुळात एकच गोष्ट अयोग्य आहे: भावांना डावलून फक्त थोरल्याला अभिषेक होतो.” मग कवी प्रार्थना करतात, प्रभूंची ही प्रेमळ आणि पाहायला सुंदर खंत भक्तांच्या मनातला कुटिलपणा दूर करो.
दासीची फिरलेली बुद्धी
नाम मंथरा मंद-मति, चेरी कैकइ केरि। अजस पेटारी ताहि करि, गई गिरा मति फेरि॥
देवांच्या विनवणीवरून वाणीची देवता सरस्वती अयोध्येत उतरल्या आहेत; पुढच्या कामाचा त्या विचार करत आहेत. राणी कैकेयीची मंथरा नावाची एक मंदबुद्धी दासी आहे. सरस्वती तिची बुद्धी फिरवतात, तिला पुढे येणाऱ्या साऱ्या अपकीर्तीची पेटी बनवतात, आणि निघून जातात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १–१२ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १ ते १२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १, श्लोक २; दोहा १; २, चौपाई ३; २, चौपाई ४; १०, चौपाई ३; १०, चौपाई ४; दोहा १२.