रामचरितमानस · अयोध्याकांड
सारी अयोध्या रामांकडे निघाली
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजपुत्र भरतांनी अयोध्येचे सिंहासन नाकारले आहे. त्यांचे भाऊ राम वनवासात आहेत, आणि पहाटे भरत त्यांच्याकडे जाणार आहेत. ढगांचा गडगडाट ऐकून मोर आनंदतात, तसा आनंद नगरभर पसरतो. घरोघरी तयारी सुरू होते. घराच्या राखणीसाठी ज्याला मागे थांबायला सांगितले जाते, त्याला जणू गळ्यावर सुरी फिरल्यासारखे वाटते. भरत राज्याच्या संपत्तीचा विचार करतात: ही सगळी रामांची आहे. तिच्या राखणीसाठी ते विश्वासू सेवक नेमतात, आणि शोकात बुडालेल्या राण्यांसाठी पालख्या सज्ज करवतात. पहाटे मंत्री राज्याभिषेकाचे सगळे साहित्य घेऊन येतात. राजकुळाचे गुरू वसिष्ठ मुनी आपल्या पत्नीला आणि पवित्र अग्नींना घेऊन रथातून पुढे निघतात. त्यांच्या मागे ब्राह्मण, मग प्रजा आणि राण्या. सगळ्यांच्या शेवटी भरत आणि त्यांचे भाऊ पायी निघतात. ते पाहून लोकही खाली उतरून चालू लागतात. शेवटी रामांच्या आई कौसल्या भरतांना वाहनात बसण्याची विनंती करतात. पहिल्या रात्री सगळे तमसेच्या काठी मुक्काम करतात, दुसऱ्या रात्री गोमतीच्या काठी.
राम जिथे, तिथे चला
अवसि चलिय बन राम जहँ, भरत मंत्र भल कीन्ह। सोक सिंधु बूड़त सबहि, तुम्ह अवलंबन दीन्ह॥
भरतांचे बोलणे संपल्यावर सगळे त्यांना म्हणतात: “भरता, तू चांगला सल्ला दिलास. राम जिथे आहेत, त्या वनात आपण जायलाच हवे. आम्ही सगळे दुःखाच्या समुद्रात बुडत होतो; तू आम्हाला आधार दिलास.” थोड्याच वेळापूर्वी राण्यांनी, मंत्र्यांनी, गुरूंनी आणि प्रजेने त्यांना रामप्रेमाची साक्षात मूर्ती म्हटले होते.
ही संपत्ती रामांची
संपति सब रघुपति कै आही। जौं बिनु जतन चलउँ-तजि ताही॥ तौ परिनाम न मोरि भलाई। पाप सिरोमनि साइँ दोहाई॥ करइ स्वामि हित सेवक सोई। दूषन कोटि देइ किन कोई॥ अस बिचारि सुचि सेवक बोले। जे सपनेहुँ निज धरम न डोले॥
भरत मनाशी विचार करतात: “ही सगळी संपत्ती रामांची आहे. तिची काही व्यवस्था न करता मी ती सोडून निघालो, तर शेवटी माझे भले होणार नाही. स्वामीशी द्रोह हे सगळ्या पापांतले शिरोमणी पाप. कोणी कितीही दोष लावले, तरी जो स्वामीचे हित करतो, तोच खरा सेवक.” असा विचार करून ते स्वप्नातसुद्धा आपल्या धर्मापासून न ढळलेल्या विश्वासू सेवकांना बोलावतात.
वनात नेलेला मुकुट
कहेउ लेहु सब तिलक-समाजू। बनहिँ देब मुनि रामहिँ राजू॥ बेगि चलहु सुनि सचिव जोहारे। तुरत तुरग रथ नाग सँवारे॥
पहाटे भरत मंत्र्यांना सांगतात: “राज्याभिषेकाचे सगळे साहित्य बरोबर घ्या. वनातच वसिष्ठ मुनी रामांना राज्य देतील. लवकर चला.” हे ऐकून मंत्री नमस्कार करतात, आणि लगेच घोडे, रथ आणि हत्ती सज्ज करतात. हा मुकुट भरतांसाठी नाही. ते तो रामांकडे घेऊन जात आहेत.
भरत पायी चालतात
राम दरस बस सब नर नारी। जनु करि करिनि चले तकि बारी॥ बन सिय-राम समुझि मन माहीँ। सानुज भरत पयादेहि जाहीँ॥
पाणी दिसताच हत्ती आणि हत्तिणी निघतात, तसे रामांच्या दर्शनाच्या ओढीने सगळे स्त्री-पुरुष निघतात. सीता आणि राम वनात आहेत, हे मनात आणून भरत भावासह पायीच चालतात. त्यांचे हे प्रेम पाहून लोकही घोडे, हत्ती, रथ यांवरून उतरून चालू लागतात. मग कौसल्या आपली पालखी जवळ आणतात, आणि सगळ्यांसाठी तरी वाहनात बस, अशी भरतांना हळुवार विनंती करतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १८४–१८८ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १८४ ते १८८. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा १८४; १८६, चौपाई २; १८६, चौपाई ३; १८७, चौपाई २; १८८, चौपाई १.