रामचरितमानस · अयोध्याकांड
भरत घरी येतात, तो शोकच समोर
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
पुत्र रामांच्या विरहाने अयोध्येचे राजा दशरथ देह ठेवून गेले आहेत. कैकेयी राणीने रामांना वनवासाला धाडले होते. कुलगुरू वसिष्ठ राजांचे शरीर तेलाने भरलेल्या नावेत ठेववतात. मग कैकेयीचे पुत्र भरत यांच्याकडे ते दूत पाठवतात. भरत तेव्हा आजोळी आहेत. गुरूंनी दोघा भावांना बोलावले आहे, एवढेच सांगायचे; राजांबद्दल कोणाला काही सांगायचे नाही, अशी दूतांना आज्ञा आहे. संकट सुरू झाले तेव्हापासून भरतांना अशुभ शकुन होत आहेत, भयंकर स्वप्ने पडत आहेत. ते ब्राह्मणांना भोजन घालतात, शंकरांची पूजा करतात, आणि घरच्या सगळ्यांच्या खुशालीसाठी प्रार्थना करतात. निरोप येताच ते भाऊ शत्रुघ्न यांच्यासह तत्काळ निघतात. एकेक क्षण त्यांना वर्षासारखा वाटतो. नगरात शिरताच गाढवे आणि कोल्हे ओरडतात. लोक नमस्कार करतात, आणि एक शब्दही न बोलता पुढे जातात. कैकेयी आनंदाने आरतीचे तबक घेऊन धावत येते. खोटे अश्रू ढाळत ती राजा गेल्याचे सांगते. मग मनातल्या मनात खूश होऊन, आपण काय काय केले ते सगळे सांगून टाकते. आता शोक पुरे, राज्य कर, असे ती म्हणते. तिचे हे सांत्वन भाजलेल्या जखमेवर मीठ चोळल्यासारखे झोंबते. भरत तिच्यावर उसळतात: “तुला हेच हवे होते, तर जन्मतःच मला मारून टाकायचे होतेस. झाड तोडून आता तू पानांना पाणी घालते आहेस.”
कैकेयीचा आनंद
कैकेई हरषित एहि भाँती। मनहुँ मुदित दव लाइ किराती॥ सुतहि ससोच देखि मन मारे। पूछति नैहर कुसल हमारे॥
कैकेयी आनंदात आहे; जंगलात वणवा लावून, तो पाहत खूश होणाऱ्या किरात स्त्रीसारखी. आपला पुत्र काळजीत आहे, खचला आहे, हे ती पाहते, आणि विचारते: “माझ्या माहेरी सगळे खुशाल आहेत ना?” भोवतालचे सारे घर हिमाने करपलेल्या कमळांसारखे दिसते आहे. आनंदी चेहरा फक्त तिचाच, आणि तिचा पहिला प्रश्नही आपल्या माहेरच्या माणसांबद्दल.
राजा स्वर्गाला गेले
तात बात मैं सकल सँवारी। भइ मंथरा सहाय बिचारी॥ कछुक काज बिधि बीच बिगारेउ। भूपति सुरपति-पुर पगु धारेउ॥
कैकेयी म्हणते: “बाळा, मी सगळे नीट जुळवून आणले होते. बिचारी मंथरा माझ्या मदतीला होती. फक्त मधेच दैवाने थोडेसे काम बिघडवले: राजांनी देवांचे राजा इंद्र यांच्या नगरीत पाऊल ठेवले.” राजा मरण पावले, असे तिला म्हणायचे आहे. मंथरा ही तिची कुबड असलेली दासी; बेत रचायला तिनेच मदत केली होती. एरवी नीट पार पडलेल्या कामात राजांचे मरण हा एक छोटासा अडथळा म्हणून कैकेयीच्या बोलण्यात येतो.
पित्याचे मरणही विसरले
भरतहि बिसरेउ पितु-मरन, सुनत राम-बन-गौन। हेतु अपनपउ जानि जिय, थकित रहे धरि मौन॥
राम वनात गेले, हे ऐकताच भरत पित्याचे मरण विसरून जातात. याचे कारण आपणच आहोत, हे मनोमन जाणून ते सुन्न होतात, आणि गप्प राहतात. हे सगळे त्यांना राजा करण्यासाठीच केले होते. कैकेयीने ती सारी हकीकत आनंदाने सांगितली. काव्य म्हणते, गळू फोडून त्यात विष ओतावे, तसे ते होते.
आणि तू माझी आई
हंस-बंस दसरथ-जनक, राम-लखन से भाइ। जननी तू जननी भई, बिधि सन कछु न बसाइ॥
भरत कैकेयीला म्हणतात: “माझा जन्म सूर्यवंशात झाला. दशरथ माझे पिता, आणि राम-लक्ष्मणांसारखे माझे भाऊ. आणि आई, तू माझी आई झालीस! दैवापुढे कोणाचे काही चालत नाही.” रामांचे राजकुळ आपली परंपरा सूर्यापासून सांगते. जन्माच्या या सगळ्या थोरवीसमोर भरत एकच नाव ठेवतात: तिचे.
ब्रह्मदेवालाही न कळलेले
भूप प्रतीति तोरि किमि कीन्ही। मरनकाल बिधि मति हरि लीन्ही॥ बिधिहु न नारि हृदय गति जानी। सकल कपट-अघ-अवगुन-खानी॥
आईवर संतापलेले भरत विचारतात: “राजांनी तुझ्यावर विश्वास तरी कसा ठेवला? मरणाच्या वेळी दैवाने त्यांची बुद्धी हिरावून घेतली. स्त्रीच्या हृदयाची चाल ब्रह्मदेवालाही कळली नाही; ती सगळ्या कपटाची, पापाची आणि दोषांची खाण असते.” ते आईवरच्या रागात बोलत आहेत, आणि पुढे लगेच म्हणतात: राजा भोळे होते, दयाळू होते, धर्माला वाहिलेले होते; त्यांना स्त्रीचा स्वभाव कसा कळणार?
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १५७–१६२ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १५७ ते १६२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १५९, चौपाई ३; १६०, चौपाई १; दोहा १६०; दोहा १६१; १६२, चौपाई २.