रामचरितमानस · अयोध्याकांड
चित्रकूटाच्या वाटेवर भरत
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजपुत्र भरत प्रयागहून चित्रकूटाकडे निघतात; त्या डोंगरावर त्यांचे भाऊ राम राहतात. निषादांचा प्रमुख गुह रामांचा मित्र आहे. त्याचा हात धरून भरत अनवाणी चालतात. वाटेत राम कुठे कुठे गेले, ते सगळे भरत गुहाकडून ऐकून घेतात, आणि जिथे जिथे राम थांबले, तिथे तिथे नमस्कार करतात. भरतांचा प्रभाव पाहून देवांचा राजा इंद्र चिंतेत पडतो. तो विचार करतो: “राम संकोची आहेत, प्रेमाला वश होणारे; आणि भरत प्रेमाचा सागर. आतापर्यंत जे चांगले जमून आले, ते आता बिघडू शकेल.” भावांची भेट होऊ नये म्हणून काहीतरी युक्ती सांगा, अशी विनवणी तो आपले गुरू, देवांचे ज्ञानी आचार्य बृहस्पती, यांना करतो. बृहस्पती हसतात. रामांच्या सेवकाविरुद्ध केलेले कपट कपट करणाऱ्यावरच उलटते, असा इशारा ते देतात. हे ऐकून इंद्राला आनंद होतो, आणि तो भरतांची स्तुती करतो. यमुना पार करून भरत धाकट्या भावासोबत पुढे चालतात. गावोगावचे स्त्री-पुरुष हातातली कामे टाकून त्यांना पाहायला धावतात. एक स्त्री म्हणते: “राणीचा यात काही दोष नाही. दैव आमच्यावर प्रसन्न झाले, म्हणूनच त्याने हे सगळे घडवले. लोकरीती आणि वेदविधी यांच्या दृष्टीने आम्ही उण्या; आम्ही हीन स्त्रिया, कुळानेही मलिन आणि करणीनेही. तरी आम्हाला यांचे दर्शन घडले.”
ढगांची सावली
किये जाहिँ छाया जलद, सुखद बहइ बर बात। तस मग भयउ न राम कहँ, जस भा भरतहि जात॥
भरत अनवाणी चालत आहेत; डोक्यावर सावलीसुद्धा नाही. त्यांची ही अवस्था पाहून देव फुलांचा वर्षाव करतात, आणि धरती त्यांच्या पायांखाली मऊ होते. आता ढग त्यांना सावली देत सोबत चालतात, आणि सुखद, मंद वारा वाहतो. भरत जात असताना वाट त्यांना जितकी सुखाची झाली, तितकी रामांनाही झाली नव्हती.
एकदा ‘राम’ म्हणणारा
यह बड़ि बात भरत कइ नाहीँ। सुमिरत जिन्हहिँ राम मन माहीँ॥ बारक राम कहत जग जेऊ। होत तरन तारन नर तेऊ॥
रामांनी ज्यांना पाहिले, किंवा ज्यांनी रामांना पाहिले, ते वाटेवरचे सारे चराचर जीव परमपदाला योग्य झाले. आता भरतांच्या दर्शनाने ते जन्ममृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटतात. कवी म्हणतात, भरतांसाठी ही काही मोठी गोष्ट नाही, कारण स्वतः राम त्यांचे मनात स्मरण करतात. या जगात जो एकदा जरी ‘राम’ म्हणतो, तो भवसागर तरून जातो, आणि इतरांनाही तारतो.
राम भरतांचा जप करतात
लोकहु बेद बिदित इतिहासा। यह महिमा जानहिँ दुरबासा॥ भरत सरिस को राम-सनेही। जग जप राम राम जप जेही॥
देवगुरू बृहस्पती इंद्राला उत्तर देतात. आपल्यावर झालेल्या अपराधाचा राम कधी राग धरत नाहीत, ते सांगतात; पण जो त्यांच्या भक्ताचा अपराध करतो, तो त्यांच्या रागाच्या आगीत जळतो. “हा इतिहास लोकांतही प्रसिद्ध आहे आणि वेदांतही; हा महिमा दुर्वास मुनी चांगला जाणतात. भरतांसारखा रामांवर प्रेम करणारा कोण आहे? जग ‘राम राम’ जपते, आणि राम भरतांचा जप करतात.”
जसे कर्म तसे फळ
जद्यपि सम नहिँ राग न रोषू। गहहिँ न पाप पुन्य गुन दोषू॥ करम-प्रधान बिस्व करि राखा। जो जस करइ सो तस फल चाखा॥
“माझा उपदेश ऐक,” बृहस्पती देवांच्या राजाला सांगतात, “रामांना आपले सेवक अतिशय प्रिय आहेत. राम सगळ्यांशी सारखे आहेत; त्यांना कोणाविषयी आसक्ती नाही, कोणावर राग नाही. ते कोणाचे पाप-पुण्य, गुण-दोष आपल्याकडे घेत नाहीत. तरी त्यांनी हे विश्व कर्मप्रधान केले आहे: जो जसे करतो, तसे फळ तो चाखतो.” तरीही, बृहस्पती पुढे सांगतात, कोण भक्त आहे आणि कोण नाही, हे पाहून ते प्रत्येकाशी त्याच्या मनाप्रमाणे वागतात. भक्तांच्या प्रेमापोटीच निराकार परमेश्वराने रूप धारण केले.
भरतांसारखा कोण?
चलत पयादे खात फल, पिता-दीन्ह तजि राज। जात मनावन रघुबरहि, भरत सरिस को आज॥
सुरुवातीला गावच्या स्त्रियांना वाटते, हे दोघे भाऊ राम आणि लक्ष्मण तर नसतील? पण त्यांच्यासोबत सीता नाहीत, पुढे सैन्य चालले आहे, आणि दोघांचे चेहरे उदास आहेत. मग एक स्त्री सगळी कथा सांगते, आणि भरतांची स्तुती करते: “हे पायी चालतात, फळे खाऊन राहतात. पित्याने दिलेले राज्य सोडून ते रामांची समजूत घालायला, त्यांना परत आणायला चालले आहेत. आज भरतांसारखा दुसरा कोण आहे?”
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे २१६–२२४ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे २१६ ते २२४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा २१६; २१७, चौपाई २; २१८, चौपाई ४; २१९, चौपाई २; दोहा २२२.