रामचरितमानस · अयोध्याकांड
कौसल्यांपुढे भरतांची शपथ
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजपुत्र भरत घरी परतले, तर त्यांचे पिता राजा दशरथ देह ठेवून गेले होते. त्यांचे भाऊ राम वनात गेले होते, आणि त्यांना वनात धाडले होते ते भरतांच्याच आईने. भरतांसोबत आलेले त्यांचे भाऊ शत्रुघ्न रागाने पेटले आहेत. तेवढ्यात कटात मदत करणारी कुबड असलेली दासी मंथरा तिथे येते. तिने अंगावर उंची कपडे आणि दागिने घातले आहेत. शत्रुघ्न उसळून उठतात, आणि तिच्या कुबडावर लाथ मारतात. ती किंचाळत तोंडावर पडते. तिचे कुबड मोडते, डोके फुटते, दात तुटतात, आणि तोंडातून रक्त वाहू लागते. दोघे भाऊ रामांच्या आई कौसल्या यांच्याकडे जातात. त्या फिक्या पडल्या आहेत, खंगल्या आहेत, अंगावर मळलेली वस्त्रे आहेत. त्या भरतांकडे धावतात, आणि बेशुद्ध पडतात. भरत त्यांच्या पायांवर पडतात, आणि रडत म्हणतात, “हा सगळा अनर्थ माझ्यामुळे झाला.” कौसल्या त्यांना जवळ घेऊन समजावतात. मग आपल्याला यातले काहीच हवे नव्हते, अशी एक लांबलचक, भयंकर शपथ भरत घेतात. रात्र सरल्यावर शरयूच्या काठी चंदन आणि अगरूच्या चितेवर राजांच्या देहाला अग्नी दिला जातो. भरत दहा दिवसांचे विधी करतात, आणि ब्राह्मणांना भरपूर दान देतात.
दासीवर दया
सुनि रिपुहन लखि नख-सिख खोटी। लगे घसीटन धरि धरि झोंटी॥ भरत दयानिधि दीन्हि छुड़ाई। कौसल्या पहिँ गे दोउ भाई॥
रक्तबंबाळ मंथरा ओरडते: “मी भले केले, आणि मला वाईट फळ मिळाले!” ते ऐकून ही नखशिखांत दुष्ट आहे, हे शत्रुघ्नांच्या ध्यानात येते. ते पुन्हा पुन्हा तिच्या झिंज्या धरून तिला फरफटत ओढू लागतात. दयेचा सागर असलेले भरत तिला सोडवतात. मग दोघे भाऊ रामांच्या आई कौसल्या यांच्याकडे जातात.
जणू रामच परत आले
सरल सुभाय माय हिय लाये। अतिहित मनहुँ राम फिरि आये॥ भैंटेउ बहुरि लखन-लघु-भाई। सोक-सनेह न हृदय समाई॥ देखि सुभाउ कहत सब कोई। राम-मातु अस काहे न होई॥ माता भरत गोद बैठारे। आँसु पोँछि मृदु बचन उचारे॥
स्वभावाने साध्या, प्रेमळ कौसल्या इतक्या मायेने भरतांना हृदयाशी धरतात, जणू रामच परत आले आहेत. मग त्या शत्रुघ्नांनाही पोटाशी धरतात. कौसल्यांच्या हृदयात शोक आणि माया मावत नाहीत. त्यांचा हा स्वभाव पाहून सगळे म्हणतात: “रामांची आई अशीच असणार, दुसरी कशी असेल?” त्या भरतांना मांडीवर बसवतात, त्यांचे अश्रू पुसतात, आणि मृदू शब्दांत बोलतात. त्या म्हणतात: “धीर धर, कोणाला दोष देऊ नकोस. दैवच माझ्यावर उलटले आहे.”
भरतांची शपथ
जे अघ मातु-पिता-सुत मारे। गाइगोठ महिसुर-पुर जारे॥ जे अघ तिय-बालक-बध कीन्हे। मीत महीपति माहुर दीन्हे॥ जे पातक उपपातक अहहीं। करम बचन मन भव कबि कहहीं॥ ते पातक मोहि होहु बिधाता। जौँ यह होइ मोर मत माता॥
हात जोडून, साध्या शब्दांत भरत कौसल्यांपुढे शपथ घेतात. “आई, वडील किंवा मुलगा यांना मारण्याचे पाप; गोठा किंवा भूदेव ब्राह्मणांचे गाव जाळण्याचे पाप; स्त्रीचा किंवा बालकाचा वध करण्याचे पाप; मित्राला किंवा राजाला विष देण्याचे पाप. कर्माने, वाणीने आणि मनाने घडणारी जी जी लहान-मोठी पापे कवी सांगतात, आई, हे माझ्या मनात असेल, तर दैवा, ती सगळी पापे मला लागोत.” पुढच्या ओळींत ते एकामागून एक पाप्यांची नावे घेतात: “यात माझा थोडा जरी हात असेल, तर त्यांची गती ती माझी गती व्हावी.”
रामांना प्रिय
मातु भरत के बचन सुनि, साँचे सरल सुभाय। कहति राम-प्रिय तात तुम्ह, सदा बचन मन काय॥
भरतांचे खरे, साधे, स्वभावातून आलेले बोल ऐकून आई कौसल्या म्हणतात: “बाळा, वाणीने, मनाने आणि शरीराने तू सदैव रामाला प्रिय आहेस.” वाणी, मन आणि शरीर ही माणसाच्या कर्माची तीन दारे. भरतांनी तिन्हींच्या पापांची शपथ घेतली, आणि कौसल्या तिन्हींत एकदम त्यांना निर्दोष ठरवतात.
चंद्रातून विष गळले तरी
राम प्रान तेँ प्रान तुम्हारे। तुम्ह रघुपतिहि प्रान तेँ प्यारे॥ बिधु बिष चवइ स्रवइ हिम आगी। होइ बारिचर बारि बिरागी॥ भये ज्ञान बरु मिटइ न मोहू। तुम्ह रामहिँ प्रतिकूल न होहू॥ मत तुम्हार यह जो जग कहहीँ। सो सपनेहुँ सुख सुगति न लहहीँ॥
“राम तुझ्या प्राणांचे प्राण आहे, आणि तू त्याला प्राणांहून प्रिय आहेस. एक वेळ चंद्रातून विष गळेल, हिमातून आग बरसेल, जलचर पाण्याला विटेल, ज्ञान होऊनही मोह मिटणार नाही; पण तू रामाच्या विरुद्ध कधीच जाणार नाहीस. हे तुझ्या मनाने घडले, असे जगात जो म्हणेल, त्याला स्वप्नातसुद्धा सुख किंवा चांगली गती मिळणार नाही.” यातली प्रत्येक प्रतिमा कधीही न घडणारी गोष्ट आहे. यातले काहीही यापेक्षा आधी घडेल, असे कौसल्या सांगतात.
राण्यांना थांबवले
नृप-तनु बेद-बिहित अन्हवावा। परम बिचित्र बिमान बनावा॥ गहि पद भरत मातु सब राखी। रहीँ राम-दरसन अभिलाखी॥
रात्र सरल्यावर राजकुळाचे गुरू वसिष्ठ भरतांना या वेळेला जे करायचे ते करायला सांगतात. वेदांनी, म्हणजे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथांनी, सांगितल्याप्रमाणे राजांच्या देहाला स्नान घातले जाते, आणि एक अतिशय सुंदर तिरडी सजवली जाते. भरत सगळ्या राण्यांचे पाय धरून त्यांना थांबवतात. रामांच्या दर्शनाची आस धरून त्या थांबतात. भरत त्यांना कशापासून थांबवतात, हे काव्य सांगत नाही. एवढेच सांगते: अंत्यविधीच्या त्या वेळी, रामांना पुन्हा पाहण्याच्या आशेने त्या थांबतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १६३–१७० ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १६३ ते १७०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १६३, चौपाई ४; १६५, चौपाई १; १६५, चौपाई २; १६७, चौपाई ३; १६७, चौपाई ४; दोहा १६८; १६९, चौपाई १; १६९, चौपाई २; १७०, चौपाई १.