रामचरितमानस · अयोध्याकांड
भरत पादुका घेऊन परततात
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
चित्रकूटच्या वनात रामांनी आपले भाऊ भरत यांना सांगितले आहे, वनवास संपेपर्यंत अयोध्येचे राज्य भरतांनी चालवावे. पित्याने भरतांच्या आईला तसे वचन दिले होते. राम भरतांना बराच उपदेश करतात; पण धरून राहायला काही आधार नसल्याने भरतांच्या मनाला शांती मिळत नाही. तेव्हा प्रेमाने भारावलेले राम भरतांना आपल्या पादुका देतात, आणि भरत त्या मस्तकी धरतात. भरत जाण्याची परवानगी मागतात, तेव्हा राम त्यांना हृदयाशी धरतात. माणसांत सर्वात स्थिर मनाचे रामसुद्धा आपला धीर गमावतात, आणि त्यांचे कमळासारखे डोळे पाण्याने भरतात. भरत आणि त्यांच्यासोबत आलेले भाऊ रामांना नमस्कार करतात, रामांचे भाऊ लक्ष्मण यांना भेटतात, आणि सीतांच्या चरणधुळीला मस्तक लावतात. सीतांचे पिता, माता आणि सगळी मंडळी यांना राम सन्मानाने निरोप देतात. मग राम सीता आणि लक्ष्मण यांच्यासह आपल्या पर्णकुटीत परततात. चौथ्या दिवशी सगळे अयोध्येला पोहोचतात. सीतांचे पिता चार दिवस राहतात, राज्याची घडी बसवतात, आणि आपल्या देशी परत जातात. भरत प्रत्येकाला त्याचे काम सोपवतात, आणि कठोर व्रताने राहण्यासाठी गुरूंची आज्ञा मागतात. ते पादुका सिंहासनावर बसवतात, आणि नंदिग्रामात तापसासारखे राहतात.
प्रजेचे दोन पहारेकरी
भरत सील गुरु सचिव समाजू। सकुच सनेह बिबस रघुराजू॥ प्रभु करि कृपा पाँवरी दीन्ही। सादर भरत सीस धरि लीन्ही॥ चरनपीठ करुनानिधान के। जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के॥ संपुट भरत सनेह-रतन के। आखर जुग जनु जीव जतन के॥
भरतांचा चांगुलपणा, आणि गुरू, मंत्री व सारी सभा यांच्यापुढे राम संकोचाने आणि प्रेमाने विवश होतात. कृपा करून प्रभू भरतांना आपल्या पादुका देतात, आणि भरत त्या आदराने मस्तकी धरतात. करुणानिधान प्रभूंच्या या पादुका जणू प्रजेच्या प्राणांचे रक्षण करणारे दोन पहारेकरी आहेत. त्या भरतांच्या प्रेमरूपी रत्नाची पेटी आहेत. जीवाचे रक्षण करणाऱ्या दोन अक्षरांसारख्याही त्या आहेत; ही अक्षरे म्हणजे रामनामातली ‘रा’ आणि ‘म’, असे मानले जाते.
भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य
सानुज सीय समेत प्रभु, राजत परन-कुटीर। भगति ज्ञान बैराग्य जनु, सोहत धरे सरीर॥
पाहुणे निघून गेले आहेत. वडाच्या झाडाखाली रामांनी सीता आणि लक्ष्मण यांना भरतांच्या प्रेमाविषयी सांगितले आहे, आणि सारे चित्रकूट शोकात आहे. आता प्रभू आपले भाऊ लक्ष्मण आणि सीता यांच्यासह पर्णकुटीत बसले आहेत. ते तिघे असे शोभतात, जणू भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य मानवी देह धरून तिथे राहायला आले आहेत. वैराग्य म्हणजे वासनांपासून मुक्त झालेले मन.
सिंहासनावर पादुका
सुनि सिख पाइ असीस बड़ि, गनक बोलि दिन साधि। सिंहासन प्रभु पादुका, बैठारे निरुपाधि॥
प्रेमाने रोमांचित झालेल्या गुरूंनी भरतांना सांगितले आहे, “तू जे मनात आणशील, जे बोलशील आणि जे करशील, ते धर्माचे सारच ठरेल.” हा उपदेश ऐकून आणि गुरूंचा मोठा आशीर्वाद घेऊन भरत ज्योतिष्यांना बोलावतात, आणि शुभ दिवस ठरवतात. मग कोणतीही अडचण न येता ते प्रभूंच्या पादुका सिंहासनावर बसवतात.
चाफ्याच्या बागेतला भुंगा
तेहि पुर बसत भरत बिनु रागा। चंचरीक जिमि चंपक-बागा॥ रमा-बिलास राम-अनुरागी। तजत बमन जिमि जन बड़भागी॥
भरत आता नंदिग्राम गावात पर्णकुटीत राहतात. डोक्यावर जटा, अंगावर तापसाची वस्त्रे, आणि झोपायला खड्ड्यात गवताचे अंथरूण. अयोध्येचे वैभव पाहून देवांच्या राजालाही हेवा वाटावा. तरीही त्या नगरीत भरत कसलीही आसक्ती न ठेवता राहतात, चाफ्याच्या बागेतल्या भुंग्यासारखे; भुंगा चाफ्याच्या फुलाला टाळतो, असे म्हणतात. ओकारीकडे पाहून माणूस जसे तोंड फिरवतो, तसे रामांवर प्रेम करणारे भाग्यवान लोक लक्ष्मीच्या सुखांकडे पाठ फिरवतात. लक्ष्मी म्हणजे संपत्तीची देवता.
भरत जन्मले नसते तर
सिय राम प्रेम पियूष पूरन, होत जनम न भरत को। मुनि मन अगम जम नियम सम दम, बिषम ब्रत आचरत को॥ दुख दाह दारिद दंभ दूषन, सुजस मिस अपहरत को। कलिकाल तुलसी से सठन्हि हठि, राम सनमुख करत को॥
सीता-रामांच्या प्रेमरूपी अमृताने भरलेले भरत जन्मलेच नसते, तर संयम आणि नियम, मनाची शांती आणि इंद्रियांवरचा ताबा कोणी पाळला असता? ज्यांची मुनींना मनानेही कल्पना करता येत नाही, ती कठीण व्रते कोणी आचरली असती? आपल्या उज्ज्वल कीर्तीने दुःख, मनाचा दाह, दारिद्र्य, ढोंग आणि सगळे दोष कोणी दूर केले असते? कलियुगात, या शेवटच्या आणि सर्वात अंधाऱ्या युगात, तुलसीसारख्या मूर्खांना, त्यांची इच्छा असो वा नसो, हट्टाने रामांकडे कोणी वळवले असते?
भरतांची कथा ऐका
भरत चरित करि नेम, तुलसी जे सादर सुनहिँ। सीय-राम-पद प्रेम, अवसि होइ भव-रस बिरति॥
कवी एक वचन देतात. जे नियम पाळून आदराने भरतांची कथा ऐकतील, त्यांना सीता-रामांच्या चरणांवर नक्कीच प्रेम जडेल. संसारातल्या सुखांची त्यांची गोडी नाहीशी होईल. अयोध्याकांडाच्या या शेवटच्या ओळी आहेत. काव्याच्या सात कांडांपैकी हे दुसरे कांड.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे ३१६–३२६ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे ३१६ ते ३२६. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ३१६, चौपाई २; ३१६, चौपाई ३; दोहा ३२१; दोहा ३२३; ३२४, चौपाई ४; ३२६, छंद १; सोरठा ३२६.