रामचरितमानस · अयोध्याकांड
गंगेकाठी गुह आणि भरत
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजपुत्र भरत आपल्या लोकांसह वनाकडे निघाले आहेत. वनवासात गेलेले आपले भाऊ राम यांना घरी परत आणावे, म्हणून ते चालले आहेत. ते गंगेकाठच्या शृंगवेरपूर नगराजवळ येतात. तिथला प्रमुख आहे निषाद लोकांचा गुह. याच गुहाने पूर्वी रामांचे मित्र म्हणून स्वागत केले होते. भरत सैन्य घेऊन येत आहेत, हे गुहाच्या कानी येते, आणि त्याच्या मनात वाईट शंका येते. नदीचा घाट अडवण्यासाठी तो आपल्या माणसांना शस्त्रे घ्यायला सांगतो. पण एका शकुनाने त्याचे मन वळते. भरतांच्या मनात काय आहे, ते जाणून घ्यायला तो भेटी घेऊन त्यांना सामोरा जातो. राजकुळाचे गुरू भरतांना सांगतात, हा रामांचा मित्र. भरत रथातून खाली उतरतात, आणि गुह त्यांच्यापुढे जमिनीवर दंडवत घालतो. देव फुले उधळतात आणि त्याची स्तुती करतात. ते म्हणतात: लोकरीतीने आणि वेदांनी पाहता हा माणूस सर्व प्रकारे हीन ठरलेला. त्याची सावली जरी अंगाला लागली, तरी अंगावर पाणी शिंपडून शुद्ध व्हावे लागते. आणि अशा माणसाला रामांचे धाकटे भाऊ मिठीत घेत आहेत! गुह प्रेमाने भान हरपून उभा राहतो. मग तो स्वतःविषयी बोलतो: “मी कपटी, भित्रा, दुर्बुद्धी, हीन जातीचा. लोकरीती आणि वेद, दोन्हींच्या दृष्टीने मी सर्व प्रकारे बाहेरचा. पण रामांनी मला आपले मानले, तेव्हापासून मी जगाचे भूषण झालो.” भरतांचे भाऊ शत्रुघ्न त्यालाही आलिंगन देतात, आणि राण्या त्याला आशीर्वाद देतात.
सैन्य कशासाठी?
कारन कवन भरत बन जाहीँ। है कछु कपट-भाउ मन माहीँ॥ जौं पै जिय न होति कुटिलाई। तौ कत लीन्ह संग कटकाई॥
भरत आपले सगळे सैन्य घेऊन येत आहेत, अशी बातमी गुहाला मिळते. तो विचार करतो: “भरत वनात कशाला चालले आहेत? त्यांच्या मनात काहीतरी कपट आहे. मनात कुटिलपणा नसता, तर सोबत सैन्य कशाला आणले असते?” याचे जे उत्तर तो स्वतःला देतो, ते भयंकर आहे. रामांना आणि त्यांच्या भावाला मारून निर्धास्तपणे राज्य करावे, असे भरतांच्या मनात आहे. विषाच्या वेलीला अमृताची फळे कधी लागत नाहीत, असे त्याला वाटते.
रामांसाठी मरण भाग्याचे
साधु समाज न जा कर लेखा। रामभगत महँ जासु न रेखा॥ जाय जियत जग सो महि भारू। जननी जौबन बिटप कुठारू॥
घाट अडवायला गुह आपल्या माणसांना बोलावतो. गंगेच्या काठी, रामांच्या कामासाठी लढताना येणारे मरण मोठ्या भाग्यानेच मिळते, असे तो त्यांना सांगतो. “सज्जनांत ज्याची गणना नाही, रामभक्तांत ज्याचे नावही नाही, तो जगात व्यर्थ जगतो; पृथ्वीला केवळ ओझे होतो. तो आपल्या आईच्या तारुण्याच्या झाडावर चालणारी कुऱ्हाड ठरतो.” आई आपले तारुण्य मुलाला जन्म देण्यात आणि वाढवण्यात खर्च करते. असा मुलगा व्यर्थ जगला, तर त्याने ते झाड विनाकारण तोडले.
म्हाताऱ्याने ओळखलेला शकुन
बूढ़ एक कह सगुन बिचारी। भरतहि मिलिय न होइहि रारी॥ रामहिँ भरत मनावन जाहीँ। सगुन कहइ अस बिग्रह नाहीँ॥ सुनि गुह कहइ नीक कह बूढ़ा। सहसा कर पछिताहिँ बिमूढ़ा॥ भरत सुभाउ सील बिनु बूझे। बड़ि हितहानि जानि बिनु जूझे॥
गुह युद्धाचा नगारा मागवतो, आणि त्याच क्षणी डावीकडे कोणीतरी शिंकते. शकुन जाणणारे म्हणतात, हा विजयाचा शकुन आहे. पण एक म्हातारा शकुनाचा नीट विचार करून म्हणतो: “भरतांना भेटावे; लढाई होणार नाही. भरत रामांची समजूत घालून त्यांना परत आणायला चालले आहेत. शकुन हेच सांगतो: इथे कलह नाही.” गुह म्हणतो: “म्हातारा बरोबर बोलला. मूर्ख माणसे घाईने काम करतात, आणि मग पस्तावतात. भरतांचा स्वभाव आणि शील न जाणता लढलो, तर आपलेच मोठे नुकसान होईल.”
जणू लक्ष्मणच भेटले
करत दंडवत देखि तेहि, भरत लीन्ह उर लाइ। मनहुँ लखन सन भेँट भइ, प्रेम न हृदय समाइ॥
गुह आपले नाव, गाव आणि जात सांगतो, आणि जमिनीवर कपाळ टेकतो. त्याला दंडवत घालताना पाहून भरत त्याला उराशी कवटाळतात. जणू त्यांना आपले भाऊ लक्ष्मणच भेटले; त्यांचे प्रेम हृदयात मावत नाही. हे पाहणारा प्रत्येक जण प्रेमाच्या या रीतीची प्रशंसा करतो.
गंगेला मिळालेली कर्मनाशा
करमनास जल सुरसरि परई। तेहि को कहहु सीस नहिँ धरई॥ उलटा नाम जपत जग जानो। बालमीकि भये ब्रह्म समाना॥
देव रामनामाचा महिमा गातात: जांभई देतानासुद्धा जो “राम, राम” म्हणतो, त्याच्याजवळ पाप फिरकत नाही; आणि या माणसाला तर स्वतः रामांनी हृदयाशी धरले आहे. “कर्मनाशेचे पाणी गंगेत पडले, तर सांगा, ते कोण मस्तकी धरणार नाही? उलटे नाम जपून वाल्मीकी ऋषी ब्रह्मसमान झाले, हे सारे जग जाणते.” कर्मनाशा नदीच्या पाण्याचा स्पर्श झाला, तर केलेले पुण्य नाहीसे होते, असे मानत. ब्रह्म म्हणजे एकमेव परम सत्य, परमेश्वर.
रामनामाने पवित्र
स्वपच सबर खस जमन जड़, पाँवर कोल किरात। राम कहत पावन परम, होत भुवन बिख्यात॥
देव नामाचा महिमा गातच राहतात: “श्वपच आणि शबर, खस आणि यवन, मंदबुद्धी, पामर, कोल आणि किरात. हे सगळे ‘राम’ म्हणताच परम पवित्र होतात, आणि साऱ्या भुवनांत विख्यात होतात.” सगळ्यांत हीन मानलेल्या लोकांची नावे देव इथे घेतात: श्वपच, म्हणजे “कुत्रा शिजवणारा”, ज्याला जातीबाहेरचा मानत; डोंगरांतल्या आणि वनांतल्या जमाती; आणि यवन, म्हणजे परदेशी. रामनाम त्या सगळ्यांचा उद्धार करते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १८९–१९६ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १८९ ते १९६. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १८९, चौपाई २; १९०, चौपाई ४; १९२, चौपाई ३; १९२, चौपाई ४; दोहा १९३; १९४, चौपाई ४; दोहा १९४.