रामचरितमानस · अयोध्याकांड
लक्ष्मणांचा राग, रामांचा विश्वास
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजपुत्र राम वनात राहतात, कारण त्यांच्या पित्याने, राजाने, आपल्या एका राणीला वचन दिले होते: राज्य तिच्या मुलाला, भरतांना, मिळावे आणि रामांनी वनात जावे. आता भरत रामांना भेटायला चित्रकूटाकडे येत आहेत. चित्रकूट हा पवित्र डोंगर. भरतांसोबत मोठे सैन्य आणि मोठा परिवार आहे. पहाट होत आली तेव्हा रामांच्या पत्नी, सीता, त्यांना आपले स्वप्न सांगतात. स्वप्नात भरत आपल्या सगळ्या लोकांसह आले होते, आणि दुःखाने होरपळत होते. सीतांच्या सासवा, राजाच्या राण्या, अगदी बदललेल्या दिसत होत्या. रामांचे डोळे भरून येतात. हे काही चांगले लक्षण नाही, असे ते धाकटे भाऊ लक्ष्मण यांना सांगतात. थोड्याच वेळात उत्तरेचे आकाश धुळीने भरून जाते, आणि पक्षी व हरणे पळू लागतात. वनात राहणारे लोक भरत आल्याची बातमी आणतात, आणि रामांना अतिशय आनंद होतो. पण भरत एवढे मोठे सैन्य घेऊन कशासाठी येत असावेत? एकीकडे पित्याचे वचन, दुसरीकडे भावाविषयीचा आदर; राम दोन्हींमध्ये अडकतात. मग त्यांना भरतांचा स्वभाव आठवतो: चांगला, समजूतदार आणि आपल्या आज्ञेत राहणारा. लक्ष्मण रामांची अस्वस्थता ओळखतात. ते म्हणतात, सत्ता मिळताच जगातली माणसे तिच्या मदाने धुंद होतात. भरतांना आता राज्य मिळाले आहे; कोणी प्रतिस्पर्धी उरू नये म्हणून ते भाऊ शत्रुघ्न यांना घेऊन येत आहेत. रागाच्या भरात लक्ष्मण त्या दोघांना ठार मारण्याची प्रतिज्ञा करतात. तेव्हा आकाशवाणी होते; घाईने काही करू नये, असा इशारा ती देते. आणि राम उत्तर देतात: कोणतीही सत्ता भरतांना कधीच गर्विष्ठ करू शकणार नाही.
धूळसुद्धा डोक्यावर चढते
छत्रि-जाति रघुकुल-जनम, राम-अनुज जग जान। लातहु मारे चढ़ति सिर, नीच को धूरि समान॥
भरत युद्ध करायलाच येत आहेत, अशी लक्ष्मणांची खात्री आहे. ते रामांना म्हणतात: “आम्ही क्षत्रिय जातीचे, रघुकुळात जन्मलेले, आणि मी रामांचा धाकटा भाऊ, हे सारे जग जाणते. धुळीइतके हीन काय असेल? पण लाथ मारली, तर धूळसुद्धा उडून डोक्यावर चढते.” रघू हा प्राचीन काळचा थोर राजा; त्याचा वंश म्हणजे रामांचे राजघराणे. लाथ बसलेली धूळही उठते, तर त्या कुळातला क्षत्रिय अन्याय मुकाट्याने सहन करणार नाही, असे लक्ष्मणांना म्हणायचे आहे.
लक्ष्मणांची प्रतिज्ञा
तैसेहि भरतहि सेन समेता। सानुज निदरि निपातउँ खेता॥ जौं सहाय कर संकर आई। तौ मारउँ रन राम दोहाई॥
लक्ष्मण उठून उभे राहिले आहेत. त्यांनी जटा बांधल्या आहेत, आणि धनुष्य-बाण हाती घेतले आहेत. सिंह हत्तींचा कळप फाडून काढतो, ससाणा लावा पक्ष्यावर झडप घालून त्याला उचलतो, असे ते बोलतात. “तसेच मी भरताला, त्याच्या सैन्यासह आणि भावासह, तुच्छ लेखून रणांगणावर लोळवीन. महादेव शंकर स्वतः त्यांच्या मदतीला आले, तरी रामांची शपथ, मी त्यांना युद्धात ठार मारीन.” भरत कशासाठी आले आहेत, हे कळण्याआधीच लक्ष्मण रागाच्या भरात हे बोलतात.
आधी विचार, मग कृती
अनुचित उचित काज कछु होऊ। समुझि करिय भल कह सब कोऊ॥ सहसा करि पाछे पछिताहीँ। कहहिँ बेद-बुध ते बुध नाहीँ॥
सारे जग भयाने व्याकूळ झाले आहे. तेव्हा आकाशवाणी होते. ती लक्ष्मणांच्या बाहूंच्या प्रचंड बळाची स्तुती करते, आणि मग सांगते: “काम योग्य असो वा अयोग्य, जो आधी नीट विचार करून ते करतो, त्याला सगळे चांगले म्हणतात. जे घाईने काही करतात आणि मग पस्तावतात, ते शहाणे नव्हेत, असे वेद, म्हणजे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ, आणि ज्ञानी लोक सांगतात.” देवांचे हे बोलणे ऐकून लक्ष्मणांना लाज वाटते.
कांजीचे थेंब आणि क्षीरसागर
भरतहि होइ न राजमद, बिधि हरि हर पद पाइ। कबहुँ कि काँजी सीकरनि, छीर-सिंधु बिनसाइ॥
राम आणि सीता लक्ष्मणांशी प्रेमाने वागतात. राम त्यांना सांगतात, सत्तेच्या मदाइतकी आवरायला कठीण धुंदी दुसरी नाही. मग ते म्हणतात: “ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शंकर या तिघा थोर देवांचे पद मिळाले, तरी भरतांना सत्तेचा मद चढणार नाही. कांजीच्या चार थेंबांनी कधी क्षीरसागर नासतो?” कांजी म्हणजे आंबवलेले तांदळाचे पाणी; त्याने दूध नासते. पण पुराणकथांतल्या अथांग दुधाच्या सागरापुढे चार थेंबांचे काय चालणार?
सूर्यवंशाचा हंस
सगुन-छीर अवगुन-जल ताता। मिलइ रचइ परपंच बिधाता॥ भरत हंस रबि-बंस-तड़ागा। जनमि कीन्ह गुन-दोष-बिभागा॥
राम पुढे म्हणतात: “बाळा, ब्रह्मदेवाने हे जग घडवले, तेव्हा त्यात गुण आणि दोष, दूध आणि पाणी मिसळावे तसे मिसळून ठेवले. सूर्यवंशाच्या सरोवरात भरत हंस म्हणून जन्मले, आणि त्यांनी गुण आणि दोष वेगळे केले.” भारतीय काव्यात हंस पाण्यात मिसळलेल्या दुधातून दूध तेवढे घेतो आणि पाणी मागे ठेवतो, अशी कल्पना आहे. रामांचे घराणे आपला वंश सूर्यापर्यंत नेते. भरतांविषयी बोलताना राम प्रेमाने भारावून जातात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे २२५–२३२ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे २२५ ते २३२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा २२९; २३०, चौपाई ४; २३१, चौपाई २; दोहा २३१; २३२, चौपाई ३.