रामचरितमानस · अयोध्याकांड
प्रयाग आणि भरद्वाज मुनी
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
केवटाने रामांना पवित्र गंगेच्या पलीकडे नेले आहे. वनवासाला निघालेल्या रामांसोबत पत्नी सीता, भाऊ, आणि निषाद लोकांचा प्रमुख, त्यांचा मित्र गुह आहेत. राम स्नान करून पूजा करतात. सीता हात जोडून गंगेची प्रार्थना करतात: पती आणि दिरासह सुखरूप परत येऊ दे, म्हणजे पुन्हा तुझी पूजा करीन. तेव्हा निर्मळ पाण्यातून एक वाणी उमटते, आणि त्यांना आशीर्वाद देते. राम गुहाला घरी जायला सांगतात. गुहाचा चेहरा उतरतो. मला सोबत येऊ द्या, वाट दाखवीन, पानांची झोपडी बांधीन, अशी तो विनवणी करतो; आणि राम त्याला बरोबर घेतात. ती रात्र ते एका झाडाखाली काढतात. पहाटे राम तीर्थांचा राजा प्रयाग इथे पोहोचतात. इथे यमुना गंगेला मिळते. राम सोबत्यांना या तीर्थाचा महिमा सांगतात, संगमावर स्नान करतात, आणि शंकरांची पूजा करतात. मग ते भरद्वाज मुनींकडे जातात. मुनी त्यांना हृदयाशी धरतात, जेवू घालतात, आणि आपला आनंद मोकळेपणाने व्यक्त करतात. प्रयागचे लोक रामांना पाहायला येतात. दुसऱ्या दिवशी सकाळी स्नान करून प्रवासी पुढे निघतात.
गंगेचा आशीर्वाद
प्राननाथ देवर सहित, कुसल कोसला आइ। पूजिहि सब मनकामना, सुजस रहिहि जग छाइ॥
सीतेच्या प्रार्थनेला निर्मळ पाण्यातून एक वाणी उत्तर देते. रामांचे घर असलेल्या कोसलाला, म्हणजे अयोध्येला, सीता परत येतील, असे ती वचन देते: “प्राणनाथ आणि दीर यांच्यासह तू सुखरूप कोसलाला परत येशील. तुझ्या मनातल्या सगळ्या इच्छा पूर्ण होतील, आणि तुझी कीर्ती सारे जग व्यापून राहील.” आशीर्वादाने भरलेले गंगेचे हे शब्द ऐकून सीतेला आनंद होतो.
तीर्थांचा राजा
सचिव सत्य श्रद्धा प्रिय नारी। माधव सरिस मीत हितकारी॥ चारि पदारथ भरा भँडारू। पुन्य प्रदेस देस अति चारू॥
कवीच्या कल्पनेत प्रयाग हा एक राजा आहे. सत्य हा त्याचा मंत्री, आणि श्रद्धा ही त्याची प्रिय राणी. त्याचे हित पाहणारा मित्र माधवासारखा आहे; माधव म्हणजे विष्णू. चार पुरुषार्थांनी त्याचा खजिना भरलेला आहे: धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष. भोवतालचा पवित्र प्रदेश हे त्याचे सुंदर राज्य. कवी हे चित्र पुढे रंगवतात: संगम हे त्याचे सिंहासन, आणि गंगा-यमुनेच्या लाटा म्हणजे त्याच्यावर ढळणाऱ्या चवऱ्या.
शब्दांपलीकडचा आनंद
तब प्रभु भरद्वाज पहिँ आये। करत दंडवत मुनि उर लाये॥ मुनि मन मोद न कछु कहि जाई। ब्रह्मानंद-रासि जनु पाई॥
मग प्रभू प्रयागचे महामुनी भरद्वाज यांच्याकडे येतात. राम साष्टांग नमस्कार करत असतानाच मुनी त्यांना हृदयाशी धरतात. मुनींच्या मनातला आनंद शब्दांत सांगता येत नाही. जणू त्यांना ब्रह्मानंदाची राशीच सापडली आहे; ब्रह्म म्हणजे एकमेव परमतत्त्व. मुनी मोठ्या आनंदाने रामांना आशीर्वाद देतात. जणू विधात्याने त्यांच्या सगळ्या पुण्याचे फळ आणून त्यांच्या डोळ्यांसमोर ठेवले आहे.
आज सारे सफल झाले
आजु सुफल तप तीरथ त्यागू। आजु सुफल जप जोग बिरागू॥ सफल सकल सुभ-साधन-साजू। राम तुम्हहिँ अवलोकत आजू॥
भरद्वाजांनी त्यांना कंदमुळे आणि फळे खाऊ घातली आहेत, आणि राम विसावले आहेत. मग मुनी मृदू स्वरात म्हणतात: “आज माझे तप, तीर्थयात्रा आणि त्याग सफल झाले. आज माझा जप, योग आणि वैराग्य सफल झाले. रामा, आज तुम्हाला पाहताना माझी सारी शुभ साधना सफल झाली.” मुनी रामांकडे एकच वर मागतात: रामांच्या चरणी सहज प्रेम.
स्वप्नातही सुख नाही
करम बचन मन छाड़ि-छल, जब लगि जन न तुम्हार। तब लगि सुख सपनेहु नहीं, किये कोटि उपचार॥
मुनी आणखी एक गोष्ट सांगतात: “कर्म, वाणी आणि मन यांतले कपट सोडून माणूस जोवर तुमचा होत नाही, तोवर त्याला स्वप्नातसुद्धा सुख मिळत नाही. कोटी उपाय केले तरी ते मिळत नाही.” हे शब्द ऐकून रामांना संकोच वाटतो. ते सर्वांना अनेक प्रकारे मुनींचा मोठेपणा सांगतात. दोघे शब्दांपलीकडच्या आनंदात एकमेकांना वंदन करतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १०३–१०८ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १०३ ते १०८. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा १०३; १०५, चौपाई २; १०६, चौपाई ४; १०७, चौपाई ३; दोहा १०७.