रामचरितमानस · अयोध्याकांड
भरतांवर सोपवलेला भार
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
ज्या राणीच्या मागणीमुळे राम वनवासात गेले, तिचे पुत्र भरत रामांना घरी न्यायला चित्रकूटला आले आहेत. राम या पवित्र डोंगरावर राहतात. निर्णय रामांनी घ्यावा, असे भरतांनी सांगितले आहे. आता कुलगुरू आणि रामांचे सासरे राजा जनक यांच्यासमोर राम बोलतात. ते आपल्या भावाची स्तुती करतात. पित्याचा शब्द पाळलाच पाहिजे, असे ते सांगतात; भरतांनी घरी जाऊन प्रजेचा सांभाळ करावा. रामांच्या राज्याभिषेकासाठी भरतांनी सगळ्या तीर्थांचे पाणी आणले होते. त्याचे आता काय करायचे? राम भरतांना सांगतात, “महर्षी अत्री सांगतील तसे कर.” अत्री भरतांना डोंगराजवळची एक जुनी विहीर दाखवतात. हे पवित्र स्थान काळाच्या ओघात विस्मृतीत गेले होते. ते पाणी तिथे ठेवले जाते, आणि अत्री रामांना त्या विहिरीचे माहात्म्य सांगतात. पाच दिवस भरत अनवाणी पायांनी चित्रकूटभोवती फिरतात, आणि तिथली पवित्र स्थळे पाहतात. त्यांच्या उघड्या पायांखाली जमीन मऊ होते, देव फुलांचा वर्षाव करतात, आणि ढग त्यांच्यावर सावली धरतात. दुसऱ्या दिवशी सकाळी रामांना काही बोलवत नाही, आणि भरतच आधी बोलतात. राम भरतांना जाण्याची परवानगी देतात. गुरू, माता आणि मंत्री यांना सोबत घेऊन राज्य कसे चालवावे, याचा उपदेशही करतात.
सर्वात कठीण वाटा तुझा
सो बिचारि सहि संकट भारी। करहु प्रजा परिवार सुखारी॥ बाँटी बिपति सबहि मोहि भाई। तुम्हहिं अवधि भरि बड़ि कठिनाई॥
आई, वडील, गुरू आणि स्वामी यांचा शब्द सगळ्या धर्माला आधार देतो, असे रामांनी भरतांना सांगितले आहे. राम म्हणतात, “याचा विचार कर, हा मोठा भार सोस, आणि प्रजेला व कुटुंबाला सुखी ठेव. भाऊ, हे संकट सगळ्यांना आणि मलाही वाटून मिळाले आहे. पण मुदत संपेपर्यंत सर्वात मोठे कष्ट तुझ्याच वाट्याला आहेत.”
धरून राहायला आधार
अब कृपाल जस आयसु होई। करउँ सीस धरि सादर सोई॥ सो अवलंब देव मोहि देई। अवधि पार पावउँ जेहि सेई॥
भरतांच्या मनावरचे दुःख ओसरते. ते प्रेमाने नमस्कार करतात, आणि आपली करकमळे जोडतात. ते म्हणतात, “कृपाळू प्रभो, आता तुमची जी आज्ञा असेल, ती मी आदराने शिरावर धरीन आणि पाळीन. पण देवा, मला असा काहीतरी आधार द्या, ज्याची सेवा करत मी ही मुदत संपेपर्यंत तग धरू शकेन.” वियोगाची ही वर्षे काढायला सेवेसाठी काहीतरी हवे, असे भरत मागतात.
भरतकूप
भरतकूप अब कहिहहिँ लोगा। अति पावन तीरथ-जल जोगा॥ प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी। होइहहिं बिमल करम मन बानी॥
सगळ्या तीर्थांचे पाणी आता डोंगराजवळच्या त्या प्राचीन विहिरीत आहे, आणि तिचे माहात्म्य सांगितले जाते. लोक आता तिला भरतकूप, म्हणजे भरतांची विहीर, म्हणतील. तीर्थांचे पाणी मिळाल्याने ती अतिशय पवित्र झाली आहे. जो कोणी प्रेमाने, नियम पाळून तिच्यात स्नान करेल, तो कर्माने, मनाने आणि वाणीने निर्मळ होईल.
मला अयोध्येची सेवा करू द्या
भरत सुजान राम रुख देखी। उठि सप्रेम धरि धीर बिसेखी॥ करि दंडवत कहत कर जोरी। राखी नाथ सकल रुचि मोरी॥ मोहि लगि सहेउ सबहि संतापू। बहुत भाँति दुख पावा आपू॥ अब गोसाँइ मोहि देहु रजाई। सेवउँ अवध अवधि भरि जाई॥
समजूतदार भरत रामांच्या मनाचा कल ओळखतात. ते प्रेमाने उठतात, मोठ्या धीराने मन घट्ट करतात, आणि जमिनीवर साष्टांग नमस्कार घालतात. हात जोडून ते म्हणतात, “नाथ, तुम्ही माझी प्रत्येक इच्छा राखली. माझ्यासाठी तुम्ही सगळे दुःख सोसले, आणि अनेक प्रकारे कष्ट भोगले. आता स्वामी, मला आज्ञा द्या. मला जाऊ द्या; मुदत संपेपर्यंत मी अयोध्येची सेवा करीन.”
प्रमुख तोंडासारखा असावा
मुखिया मुख सो चाहिये, खान पान कहँ एक। पालइ पोषइ सकल अँग, तुलसी सहित बिबेक॥
रामांचा शेवटचा उपदेश राज्य कसे चालवावे, याविषयी आहे. ते म्हणतात, प्रमुख माणूस तोंडासारखा असावा. खाणे-पिणे एकटे तोंडच करते; पण शहाणपणाने ते शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे पोषण करते, सगळ्यांना सांभाळते. या वचनात तुलसीदास आपले नाव गुंफतात. तोंड स्वतःसाठी काहीच ठेवत नाही: जे घेते, ते सगळ्या शरीराला पोहोचते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे ३०४–३१५ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे ३०४ ते ३१५. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ३०६, चौपाई ३; ३०७, चौपाई ४; ३१०, चौपाई ४; ३१३, चौपाई ३; ३१३, चौपाई ४; दोहा ३१५.