रामचरितमानस · अयोध्याकांड
वनवास ऐकून हसणारे राम
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
आज सकाळी अयोध्येत राजकुमार रामांचा राज्याभिषेक व्हायचा होता. त्यांचे पिता राजे दशरथ रात्रभर जमिनीवर पडून रामांच्या नावाने आक्रोश करत आहेत. राजांच्या राण्यांपैकी एक, राणी कैकेयी, हिने दोन वर मागून घेतले आहेत. हवे तेव्हा मागून घे, असे म्हणून राजांनी ते तिला पूर्वी देऊ केले होते. तिला आपला पुत्र भरत याच्यासाठी राज्य हवे आहे, आणि रामांना चौदा वर्षांचा वनवास. राम येतात, तेव्हा पिता जमिनीवर पडलेले त्यांना दिसतात; सिंहिणीला पाहून अंग चोरून बसलेल्या म्हाताऱ्या हत्तीसारखे. जवळच कैकेयी बसली आहे, जणू मृत्यूच घटका मोजत बसला आहे. राम तिला कारण विचारतात, आणि ती सारे सांगून टाकते. राम मनातल्या मनात हसतात, आणि मृदू स्वरात उत्तर देतात: आज्ञा पाळायला मला आनंदच आहे. राजे शुद्धीवर येतात आणि रामांना छातीशी कवटाळतात; त्यांच्या तोंडून शब्द फुटत नाही. राम इथेच राहोत, अशी ते मनोमन प्रार्थना करतात. राम त्यांची आज्ञा घेतात, आणि आपल्या मातेकडे जातात. विंचू डसावा तशी ही बातमी नगरभर पसरते. लोक कैकेयीला शिव्याशाप देतात. ते म्हणतात, कवी खरेच सांगतात: स्त्रीचा स्वभाव सर्व प्रकारे अगम्य, अथांग आणि गूढ असतो. आपले प्रतिबिंब एक वेळ हाताने धरता येईल, पण स्त्रीचे वागणे जाणता येत नाही. काही जण राजांना दोष देतात. धर्माच्या मर्यादा जाणणारे इतर लोक मात्र दोष देत नाहीत; ते एकमेकांना शिबी, दधीची आणि हरिश्चंद्र यांच्या जुन्या कथा सांगतात.
प्रेम आणि वचन यांच्या कात्रीत
सुत सनेह इत बचन उत, संकट परेउ नरेस। सकहु त आयसु धरहु सिर, मेटहु कठिन कलेस॥
पित्याच्या दुःखाचे कारण राम कैकेयीला विचारतात. राजांनी दोन वर देऊ केले होते, आणि आपल्याला हवे ते आपण मागितले, असे ती सांगते. “एकीकडे पुत्रावरचे प्रेम, दुसरीकडे दिलेले वचन; या दोघांच्या मध्ये राजे संकटात सापडले आहेत. तुला जमले, तर त्यांची आज्ञा शिरावर धर, आणि त्यांचे कठीण दुःख दूर कर.” आज्ञा शिरावर धरणे म्हणजे ती नम्रपणे स्वीकारणे. मग ती तिथे बसून रामांना सारे सांगते; काव्य म्हणते, जणू क्रूरताच माणसाचे रूप घेऊन बसली होती.
असा पुत्र भाग्यवान
सुनु जननी सोइ सुत बड़-भागी। जो पितु मातु बचन अनुरागी॥ तनय मातु पितु तोषनिहारा। दुर्लभ जननि सकल संसारा॥
कैकेयी बोलत असताना सदा आनंदी राम मनातल्या मनात हसतात, आणि मृदू स्वरात उत्तर देतात: “माते, ऐका. आई-वडिलांच्या शब्दावर ज्याचे प्रेम असते, तोच पुत्र खरा भाग्यवान. आई-वडिलांना संतुष्ट ठेवणारा पुत्र, माते, साऱ्या जगात दुर्मीळ असतो.” कैकेयी त्यांची सख्खी आई नाही, तरी राम तिला माता म्हणतात. वनात आपल्याला मुनींच्या भेटी घडतील, आणि प्राणांसारखा प्रिय भरत राजा होईल, असे ते पुढे म्हणतात.
शांत पाण्यातली जळू
सहज सरल रघुबर बचन, कुमति कुटिल करि जान। चलइ जोँक जल बक्र-गति, जद्यपि सलिल समान॥
रामांना एकच गोष्ट खटकते: इतक्या लहानशा गोष्टीसाठी पिता एवढे व्याकूळ झाले तरी कसे? इथे कवी स्वतः सांगतात. रामांचे बोलणे सहज आणि सरळ आहे; पण दुष्ट बुद्धीची राणी त्याचा वाकडा अर्थ घेते. पाणी सगळीकडे सारखे असले, तरी जळू पाण्यात नेहमी वाकडीतिकडीच चालते. वाकडेपणा जळूमध्ये आहे, पाण्यात नाही. मनातून खूश होऊन, आणि प्रेमाचा आव आणून, कैकेयी राम आणि भरत यांची शपथ घेते, आणि सांगते: “यापलीकडे दुसरे कोणतेही कारण मला ठाऊक नाही.”
पित्याची विलक्षण प्रार्थना
सुमिरि महेसहि कहइ बहोरी। बिनती सुनहु सदासिव मोरी॥ आसुतोष तुम्ह अवढर-दानी। आरति हरहु दीन जन जानी॥ तुम्ह प्रेरक सब के हृदय, सो मति रामहि देहु। बचन मोर तजि रहहिँ घर, परिहरि सील सनेहु॥
मूर्च्छेतून जागे होताच राजे रामांना छातीशी धरतात; त्यांना बोलवत नाही. मनात ते महादेव शंकरांचे स्मरण करतात, आणि प्रार्थना करतात: “सदाशिवा, माझी विनंती ऐका. तुम्ही लगेच प्रसन्न होता, आणि सढळ हाताने देता. मी किती दीन झालो आहे ते पाहा, आणि माझे दुःख हरण करा. प्रत्येक जीवाच्या हृदयाला तुम्हीच प्रेरणा देता. माझे वचन, आपला सुशील स्वभाव आणि प्रेम बाजूला ठेवून रामांनी घरीच राहावे, अशी बुद्धी त्यांना द्या.” आपली कीर्ती गेली आणि नरकात जावे लागले तरी चालेल, पण पुत्र डोळ्यांआड होऊ नये, असे राजांना वाटते.
आगीला काय जाळता येत नाही?
काह न पावक जारि सक, का न समुद्र समाइ। का न करइ अबला प्रबल, केहि जग काल न खाइ॥
अयोध्येच्या रस्त्यांवर लोक कैकेयीला शिव्याशाप देतच आहेत: “आगीला काय जाळता येत नाही? समुद्रात काय सामावत नाही? अबला प्रबळ झाली, तर ती काय करू शकत नाही? आणि जगात काळ कोणाला खात नाही?” ‘अबला’ हा स्त्रीसाठीचा शब्द; त्याचा अर्थ बळ नसलेली. लोक त्याच्या जोडीला ‘प्रबळ’, म्हणजे बलवान, हा शब्द ठेवतात. त्यांच्या म्हणण्यात प्रबळ झालेली स्त्री आग, समुद्र आणि काळ यांच्या रांगेत बसते: कोणालाही थोपवता न येणाऱ्या शक्ती.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे ३९–५० ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे ३९ ते ५०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा ४०; ४१, चौपाई ४; दोहा ४२; ४४, चौपाई ४; दोहा ४४; दोहा ४७.