रामचरितमानस · अयोध्याकांड
दुःखद वार्ता आणि वनातल्या भेटी
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजपुत्र राम चित्रकूट या पवित्र डोंगरावर वनात राहतात. त्यांच्या पित्याने, राजाने, कैकेयी राणीला वचन दिले होते: राज्य तिच्या मुलाला, भरतांना, मिळावे आणि रामांनी वनात जावे. आता भरत रामांचा परिवार आणि अयोध्या नगरीचे लोक घेऊन त्यांच्याकडे आले आहेत. रामांच्या पत्नी सीता वडीलधाऱ्यांना नमस्कार करतात. सून वनात राहते आहे, हे पाहून सीतांच्या सासवांना, राजाच्या राण्यांना, दुःख होते. कुलगुरू एक दुःखद वार्ता सांगतात. त्या दिवशी राम पाणीसुद्धा न घेता उपवास करतात, आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी पित्याचे श्राद्धविधी करतात. पुढे राम गुरूंना विनंती करतात, सगळ्यांना घेऊन आता घरी परत जावे. इथे सगळे कंदमुळे खाऊन, पाणी पिऊन राहत आहेत; गुरू इथे आहेत, आणि राजा स्वर्गात. गुरू उत्तर देतात, लोक दुःखी आहेत खरे, पण दोन दिवस रामांचे दर्शन घडले, आणि त्यांना विसावा मिळाला. लोक सुंदर डोंगरांतून हिंडतात. वनातल्या जमाती त्यांच्यासाठी मध, कंदमुळे आणि फळे आणतात, आणि त्यांचे काहीही मोल घेत नाहीत. सीता प्रत्येक सासूसाठी वेगळे रूप घेतात, आणि सगळ्यांची सेवा करतात. हे गुपित रामांखेरीज कोणालाच कळत नाही. हे पाहून कैकेयींना फार पश्चात्ताप होतो. सगळ्यांच्या मनात एकच प्रश्न: राम घरी परततील का? भरतांना रात्री झोप लागत नाही, दिवसा अन्न गोड लागत नाही.
राजाच्या मृत्यूची वार्ता
नृप कर सुरपुर-गवन सुनावा। सुनि रघुनाथ दुसह दुख पावा॥ मरन-हेतु निज-नेह बिचारी। भे अति बिकल धीर-धुर-धारी॥
कुलगुरू सगळ्यांना बसवतात. जगाच्या क्षणभंगुर खेळाविषयी आणि परम सत्याविषयी ते बोलतात. मग ते सांगतात, राजा देवलोकी गेले. हे ऐकून रामांना असह्य दुःख होते. आपल्यावरच्या प्रेमापायी पित्याने प्राण सोडले, हा विचार मनात येताच, धीर धरणाऱ्यांत अग्रणी असलेले राम अगदी व्याकूळ होतात. रामांचे भाऊ लक्ष्मण, सीता आणि राण्या रडू लागतात, आणि सारी मंडळी शोकात बुडून जातो.
वनातले लोक काय देणार?
यह हमारि अति बड़ि सेवकाई। लेहिं न बासन बसन चोराई॥ हम जड़-जीव जीव-गन-घाती। कुटिल कुचाली कुमति कुजाती॥
कोल, किरात आणि भिल्ल या डोंगर-वनात राहणाऱ्या जमाती भेटी घेऊन येतात, आणि नगरवासीयांना म्हणतात: “आम्ही तुम्हाला काय देणार? किरातांची मैत्री म्हणजे सरपण आणि पाने. आम्ही तुमची भांडी-कपडे चोरून नेत नाही, हीच आमची फार मोठी सेवा. आम्ही जड बुद्धीचे जीव, प्राण्यांची हत्या करणारे, कुटिल, वाईट चालीचे, दुर्बुद्धी आणि हीन जातीचे.” ते स्वतःविषयी असे सांगतात, आणि पुढे म्हणतात: “आमचे रात्रंदिवस पाप करण्यात जातात. कमरेला वस्त्र नाही, पोटभर अन्न नाही. आमच्या मनात धर्माचा जो काही विचार येतो, तो रामांच्या दर्शनामुळेच.”
नगरवासी खजील होतात
लागे सराहन भाग सब अनुराग बचन सुनावहीँ॥ बोलनि मिलनि सिय-राम-चरन सनेह लखि सुख पावहीँ। नर-नारि निदरहिँ-नेह निज सुनि, कोल-भिल्लनि की गिरा। तुलसी कृपा रघुबंस-मनि की, लोह लै लौका तिरा॥
सगळे नगरवासी वनातल्या लोकांच्या भाग्याची स्तुती करतात, आणि त्यांच्याशी प्रेमाने बोलतात. त्यांचे बोलणे-भेटणे आणि सीता-रामांच्या चरणांवरचे त्यांचे प्रेम पाहून नगरवासी सुखावतात. कोल-भिल्लांचे बोलणे ऐकून स्त्री-पुरुष आपले प्रेम तुच्छ मानतात. तुलसीदास म्हणतात: रघुवंशमणी रामांच्या कृपेने लोखंड तरंगते, आणि भोपळ्याला घेऊन पलीकडे जाते. लोखंड बुडते, आणि वाळलेला भोपळा तरंगतो. इथे हा क्रम उलटा झाला आहे: ज्यांना हीन मानले जाते, ते वनातले लोक प्रेमात नगरवासीयांच्याही वर चढतात.
कैकेयींचा पश्चात्ताप
लखि सिय सहित सरल दोउ भाई। कुटिल रानि पछितानि अघाई॥ अवनि जमहि जाँचति कैकेई। महि न बीच बिधि मीच न देई॥
सीतांसोबत असलेल्या सरळ मनाच्या दोघा भावांना, राम आणि लक्ष्मणांना, कैकेयी पाहतात. त्या कुटिल राणीला सहन होणार नाही इतका पश्चात्ताप होतो. धरणीकडे आणि मृत्यूचा देव यम याच्याकडे त्या याचना करतात; पण धरणी त्यांना पोटात घेण्यासाठी दुभंगत नाही, आणि मृत्यूही त्यांना येत नाही. त्यांच्या भोवती नगरवासी आनंदाने वनात हिंडत असतात, आणि सीता सासवांची सेवा करतात; सासवा त्यांना आशीर्वाद देतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे २४५–२५२ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे २४५ ते २५२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २४७, चौपाई २; २५१, चौपाई २; २५१, छंद १; २५२, चौपाई ३.