रामचरितमानस · अयोध्याकांड
वडिलांच्या कुशीत सीता
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राम चित्रकूट या पवित्र डोंगरावर वनवासात राहतात. रामांच्या वडिलांनी, म्हणजे राजांनी, आपल्या एका राणीची मागणी मान्य केली होती. ती राणी म्हणजे भरतांची आई. रामांना वनात पाठवावे, अशी तिची मागणी होती, आणि राजांनी आपला शब्द पाळला. आता भरत सारा राजदरबार घेऊन रामांना घरी न्यायला आले आहेत, आणि निर्णय भरतांनी रामांवरच सोपवला आहे. राम संकोचात पडतात, काहीच बोलत नाहीत. तेवढ्यात मिथिलेचे राजा जनक यांचे दूत येतात. जनक हे रामांच्या पत्नी सीता यांचे पिता. राजाच्या मृत्यूची बातमी कळताच जनकांनी हेर पाठवले होते. भरतांच्या मनात भले आहे वा वाईट, हे त्यांना जाणून घ्यायचे होते. भरतांनी काय केले, हे ऐकताच जनक तडक निघाले. राम त्यांना सामोरे जातात, आणि दोन्ही दरबार शोकात बुडून जातात. चार दिवस सगळे रामांजवळ राहतात. राम आणि सीता यांना सोडून घरी जावे, असे कोणालाच वाटत नाही. एके दिवशी जनकांच्या राणी अयोध्येच्या राण्यांना भेटायला जातात, आणि त्यांच्यात भरतांविषयी बोलणे होते. मग सीता आपल्या आईवडिलांच्या डेऱ्यात जातात.
कर्णधाराविना जहाज
सोह न राम-प्रेम बिनु ज्ञानू। करनधार बिनु जिमि जलयानू॥ मुनि बहु बिधि बिदेह समुझाये। रामघाट सब लोग नहायें॥
शोकाकुल जनकांना कुलगुरू वसिष्ठांनी सांगितले आहे, हा शोक म्हणजे सीता आणि रामांवरच्या तुमच्या प्रेमाचा मोठेपणा आहे. गुरू म्हणतात, “रामप्रेमाविना ज्ञान शोभत नाही. कर्णधाराविना जहाज जसे, तसे ते ज्ञान.” असे अनेक प्रकारे मुनी विदेहांची समजूत घालतात. ज्ञानी जनकांना विदेह, म्हणजे देहाचे भान नसलेले, म्हणतात. मग सगळे लोक रामघाटावर, म्हणजे रामांच्या स्नानाच्या जागी, स्नान करतात.
कसोटीवरचे सोने
जानउँ सदा भरत कुल-दीपा। बार बार मोहि कहेउ महीपा॥ कसे कनक मनि पारिख पाये। पुरुष परिखियहि समय-सुभाये॥
रामांच्या आई, राणी कौसल्या, जनकांच्या राणी सुनयना यांच्याशी बोलतात. त्या म्हणतात, “भरत आमच्या कुळाचा दीप आहे, हे मी नेहमीच जाणत आले आहे. महाराजांनीही मला हे पुन्हा पुन्हा सांगितले. सोने कसोटीच्या दगडावर घासल्यावर ओळखू येते, आणि रत्न जवाहिऱ्याच्या हाती गेल्यावर. माणसाचा खरा स्वभाव वेळ आल्यावरच पारखला जातो.”
प्रेमाची पवित्र पाहुणी
जनक राम-गुरु आयसु पाई। चले थलहि सिय देखी आई॥ लीन्ह लाइ उर जनक जानकी। पाहुनि पावन प्रेम प्रान की॥
सीता आपल्या आईसोबत जनकांच्या मुक्कामी आल्या आहेत. रामांचे गुरू वसिष्ठ यांची आज्ञा घेऊन जनक तिथे जातात, आणि सीतांना पाहतात. आपल्या कन्येला, जानकींना, ते हृदयाशी धरतात. आता ही कन्या त्यांच्याकडे पाहुणी म्हणून आली आहे: त्यांच्या प्रेमाची, त्यांच्या प्राणांची पवित्र पाहुणी. जानकी म्हणजे जनकांची कन्या. लग्न होऊन दुसऱ्या घरी गेलेली मुलगी माहेरी येते, ती पाहुणी म्हणूनच.
दोन्ही कुळे पावन केलीस
तापस बेष जनक सिय देखी। भयउ प्रेम परितोष बिसेखी॥ पुत्रि पवित्र किये कुल दोऊ। सुजस धवल जग कह सब कोऊ॥
सीतांना तापसाच्या वेषात पाहून त्यांच्या माहेरच्या माणसांना दुःख होते. जनकही त्यांना त्याच वेषात पाहतात; पण प्रेमामुळे त्यांना वेगळेच, खोल समाधान वाटते, आणि ते लेकीला जवळ घेतात. ते म्हणतात, “मुली, तू दोन्ही कुळे पवित्र केलीस, माहेरचे आणि सासरचे. जगात सगळेजण तुझ्या उज्ज्वल कीर्तीविषयी बोलतात.”
प्रेमाची परिसीमा
देबि परंतु भरत रघुबर की। प्रीति प्रतीति जाइ नहिँ तरकी॥ भरत अवधि सनेह ममता की। जद्यपि राम सीम समता की॥
कौसल्यांना भरतांची काळजी वाटते. म्हणून त्यांनी सुनयनांना एक उपाय जनकांपुढे मांडायला सांगितला आहे: रामांसोबत वनात गेलेले भाऊ लक्ष्मण घरी यावेत, आणि त्यांच्याऐवजी भरतांनी वनात जावे. त्या रात्री सुनयना जनकांना हे सांगतात. जनक उत्तर देतात, हा उपाय सगळ्यांनाच चांगला वाटेल. “पण राणी, भरत आणि राम यांच्यातले प्रेम आणि विश्वास यांच्यापर्यंत कोणताही तर्क पोहोचू शकत नाही. राम समबुद्धीची परिसीमा असले, तरी भरत म्हणजे प्रेमाची आणि आपलेपणाची परिसीमा.”
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे २७०–२८९ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे २७० ते २८९. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २७७, चौपाई ३; २८३, चौपाई ३; २८६, चौपाई २; २८७, चौपाई १; २८९, चौपाई ३.