रामचरितमानस · अयोध्याकांड
सीता मागे राहणार नाहीत
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजकुमार रामांना चौदा वर्षे वनात जायचे आहे, आणि माता राणी कौसल्या यांची परवानगी त्यांनी नुकतीच मिळवली आहे. ही बातमी ऐकून रामांच्या पत्नी सीता घाईने येतात. त्या सासूबाईंच्या पाया पडतात, आणि मान खाली घालून बसतात. कौसल्या रामांना सांगतात, सीतेला घरीच ठेव. तिने कधी कठीण जमिनीवर पाऊलही ठेवलेले नाही; सिंह आणि राक्षस यांच्यामध्ये ती कशी राहणार? मग राम पत्नीकडे वळतात. मातेसमोर पत्नीशी बोलायला त्यांना संकोच वाटतो; तरी ते सीतेला घरी राहण्याचा आग्रह करतात. वनातले ऊन आणि थंडी, काटे, हिंस्र पशू आणि माणसे खाणारे राक्षस यांचे ते वर्णन करतात. सीतेच्या डोळ्यांत पाणी येते. आपल्या धिटाईबद्दल त्या सासूबाईंची क्षमा मागतात, आणि रामांशी बोलतात. रामांविना प्रत्येक सुख म्हणजे दुःख; रामांसोबत वनही घर होईल, असे त्या म्हणतात. त्यांचे दुःख पाहून रामांना कळते, आपण मागे ठेवले तर सीता जगणार नाहीत. ते त्यांना सोबत येण्यास सांगतात. सीता पुन्हा कौसल्यांच्या पाया पडतात, आणि त्यांचे प्रेम मागतात. कौसल्या त्यांना हृदयाशी धरतात, आशीर्वाद देतात; आणि सीता निघतात.
पायाच्या नखाने जमिनीवर रेघा
चारु चरन नख लेखति धरनी। नूपुर-मुखर मधुर कबि बरनी॥ मनहुँ प्रेम-बस बिनती करहीं। हमहि सीय-पद जनि परिहरहीं॥
सीता गप्प बसल्या आहेत. रामांबरोबर देह आणि प्राण दोन्ही जाणार, अथवा फक्त प्राणच जाणार, याचा त्या विचार करत आहेत. पायांच्या सुंदर नखांनी त्या जमिनीवर रेघा ओढतात, आणि त्यांच्या पैंजणांचा मधुर नाद होतो, असे कवी वर्णन करतात. जणू प्रेमाने विवश होऊन ते पैंजण विनवणी करत आहेत: “सीतेचे पाय आम्हाला कधी सोडून न जावोत.” सीता काहीच बोलत नाहीत; बोलतात ते फक्त त्यांचे पैंजण; ‘हे पाय आमच्यापासून दूर होऊ नयेत’, अशी विनवणी ते करतात.
राहा, माझ्या आईची सेवा कर
एहि तेँ अधिक धरम नहिं दूजा। सादर सासु-ससुर-पद-पूजा॥ जब जब मातु करिहि सुधि मेरी। होइहि प्रेम-विकल मति भोरी॥
मातेसमोरच राम पत्नीशी बोलतात. हा त्यांचा स्वतःचा उपदेश आहे: “सासू-सासऱ्यांच्या पायांची आदराने पूजा करणे, यापेक्षा मोठा दुसरा धर्म नाही. जेव्हा जेव्हा माझी आई माझी आठवण काढील, तेव्हा तेव्हा प्रेमाने व्याकूळ होऊन तिचे मन भांबावून जाईल.” अशा वेळी सीतेने मृदू शब्दांनी आणि जुन्या कथा सांगून कौसल्यांचे सांत्वन करावे, असे ते पुढे म्हणतात. मातेसाठीच आपण सीतेला मागे ठेवत आहोत, अशी ते शंभर वेळा शपथ घेतात.
वियोगासारखे दुःख नाही
मैं पुनि समुझि दीख मन माहीं। पिय बियोग सम दुख जग नाहीं॥ प्राननाथ करुनायतन, सुंदर सुखद सुजान। तुम्ह बिनु रघुकुल-कुमुद बिधु, सुरपुर-नरक समान॥
सीता सासूबाईंच्या पायांना स्पर्श करून क्षमा मागतात. स्वामींनी आपल्या हिताचाच उपदेश केला, असे त्या म्हणतात. “पण मी मनात नीट विचार करून पाहिले: प्रियाच्या वियोगासारखे दुःख जगात दुसरे नाही.” मग त्या रामांकडे वळतात. “हे प्राणनाथ, करुणेचे निधान, सुंदर, सुख देणारे आणि जाणते, रघुकुळरूपी कुमुदांचे चंद्र! तुमच्याविना स्वर्गसुद्धा नरकासारखा आहे.” कुमुदाचे फूल फक्त चांदण्यातच उमलते. रामांच्या घराण्याला प्राचीन काळचे राजे रघू यांचे नाव मिळाले आहे; कुमुद चांदण्यात फुलावे, तसे ते घराणे रामांमुळे फुलते.
पाण्याविना नदी
जिअ बिनु देह नदी बिनु बारी। तैसिअ नाथ पुरुष बिनु नारी॥ नाथ सकल सुख साथ तुम्हारे। सरद-बिमल-बिधु-बदन निहारे॥
सीता अजूनही रामांना आपल्याला सोबत नेण्याची विनवणी करत आहेत. हे त्यांचे स्वतःचे शब्द आहेत: “प्राणांविना देह, पाण्याविना नदी, तशीच, नाथ, पतीविना स्त्री. नाथ, तुमच्यासोबत, शरदातल्या निर्मळ चंद्रासारखे तुमचे मुख पाहत, मला सारी सुखे आहेत.” रामांविना भोग रोगासारखे, आणि दागिने ओझ्यासारखे वाटतात, असे त्या याच्या थोडे आधी म्हणाल्या आहेत.
चल माझ्याबरोबर
कहेउ कृपाल भानुकुल नाथा। परिहरि सोच चलहु बन साथा॥ नहिँ बिषाद कर अवसर आजू। बेगि करहु बन-गमन समाजू॥
सीतेचे दुःख अनावर होते. बळेच मागे ठेवले तर त्या जगणार नाहीत, हे रामांना दिसते. म्हणून सूर्यवंशाचे कृपाळू स्वामी त्यांना सांगतात: “शोक सोड, आणि माझ्याबरोबर वनात चल. आज दुःख करण्याचा दिवस नाही. वनात जाण्याची तयारी लवकर कर.”
गंगा-यमुना वाहतील तोवर
बारहिं बार लाइ उर लीन्ही। धरि धीरज सिख आसिष दीन्ही॥ अचल होउ अहिवात तुम्हारा। जब लगि गंग-जमुन-जलधारा॥
सीता कौसल्यांच्या पाया पडतात. सासूबाईंची सेवा करायची वेळ असताना दैवाने आपल्याला वनात धाडले, असे त्या म्हणतात. कौसल्यांचा कंठ दाटून येतो; त्या सीतेला पुन्हा पुन्हा हृदयाशी धरतात. मग धीर धरून त्या सीतेला चार गोष्टी सांगतात, आणि आशीर्वाद देतात: “गंगा आणि यमुना यांचे पाणी वाहत राहील, तोवर तुझे अहेवपण अचल राहो.” मूळ शब्द अहिवात; म्हणजे पती जिवंत असेपर्यंतचे पत्नीचे सौभाग्य, मराठीत अहेवपण. या दोन महानद्या वाहत आहेत तोवर सीतेचे सौभाग्य टिकावे, असा कौसल्यांचा आशीर्वाद आहे.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे ५७–६९ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे ५७ ते ६९. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ५८, चौपाई ३; ६१, चौपाई ३; ६४, चौपाई ४; दोहा ६४; ६५, चौपाई ४; ६८, चौपाई २; ६९, चौपाई ४.