रामचरितमानस · अयोध्याकांड
रामांचे पाय धुणारा नावाडी
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राम वनवासाला निघाले आहेत. पत्नी सीता आणि भाऊ लक्ष्मण त्यांच्यासोबत आहेत. राजाचा रथ त्यांनी अयोध्येला परत पाठवला आणि ते गंगेच्या काठी आले. त्यांनी नाव मागितली, पण केवट, म्हणजे नावाडी, नाव जवळ आणीना. “तुमचे रहस्य मला ठाऊक आहे,” तो म्हणाला. रामांच्या पायांच्या धुळीने एका दगडाची पुन्हा स्त्री झाली, असे सगळे सांगतात. ती स्त्री म्हणजे ऋषींची पत्नी अहल्या. आपली नाव तर साधे लाकूड. तिचीच बाई झाली, तर घरच्यांचे पोट कसे भरायचे? म्हणून आधी पाय धुऊ द्या, असा त्याचा हट्ट होता. रामांची आणि त्यांचे पिता राजा दशरथ यांची शपथ घेऊन तो हे सांगत होता. राम हसले आणि म्हणाले, “पाणी आण.” कवीला या प्रसंगाचे मोठे नवल वाटते. ज्यांच्या नावाने माणसे भवसागर पार करतात, तेच प्रभू एका नावाड्याकडे पलीकडे नेण्याची विनवणी करत आहेत! भवसागर म्हणजे जन्म आणि मृत्यूचा कधीही न संपणारा फेरा. केवटाने आनंदाने ओथंबून रामांचे पाय धुतले. देवांनी फुलांचा वर्षाव केला. मग त्याने रामांना पलीकडे नेले. पलीकडच्या काठावर रामांच्या मनाला रुखरुख लागली. नावाड्याला आपण काहीच दिले नाही! सीता भाडे म्हणून आपली अंगठी देऊ लागल्या, पण केवटाने काहीच घेतले नाही. तेव्हा रामांनी त्याला निर्मळ भक्तीचे वरदान दिले आणि घरी पाठवले.
केवटाला कळलेले रहस्य
माँगी नाव न केवट आना। कहइ तुम्हार मरम मैँ जाना॥ चरन कमलरज कहँ सब कहई। मानुष-करनि मूरि-कछु अहई॥ छुअत सिला भइ नारि सुहाई। पाहन तेँ न काठ कठिनाई॥ तरनिउँ मुनिघरनी होइ जाई। बाट परइ मोरि नाव उड़ाई॥
राम नाव मागतात, पण केवट नाव आणत नाही. तो म्हणतो, “तुमचे रहस्य मला कळले आहे. सगळे म्हणतात, तुमच्या चरणकमलांची धूळ ही एक जादूची जडीबुटी आहे. ती कशाचेही माणूस करते. तिचा स्पर्श होताच एका शिळेची सुंदर स्त्री झाली. लाकूड तर दगडाइतके कठीणही नसते. माझी नावसुद्धा ऋषीची पत्नी होऊन उडून जाईल, आणि माझा धंदाच बसेल.” ही भीती म्हणजे प्रेमाने केलेली युक्ती आहे. त्याला खरे तर हे पाय धुवायचे आहेत, हे त्याच्या पुढच्या बोलण्यातून कळते.
आधी पाय धुईन
पद-कमल धोइ चढ़ाइ नाव न, नाथ उतराई चहौं। मोहि राम राउरि-आन दसरथ, सपथ सब साँची कहौं॥ बरु तीर मारहु लखन पै जब, लगि न पाय पखारिहौं। तबलगि न तुलसीदास-नाथ, कृपाल पार उतारिहौं॥
“नाथ, आधी तुमचे चरणकमल धुईन, मग नावेत बसवीन. मला उतराई, म्हणजे पार नेण्याचे भाडे, नको. रामा, तुमची आणि तुमचे पिता दशरथ यांची शपथ घेऊन सांगतो, माझा प्रत्येक शब्द खरा आहे. हवे तर लक्ष्मणाने मला बाण मारावेत. पण तुमचे पाय धुतल्याशिवाय, हे तुलसीदासांच्या कृपाळू स्वामी, मी तुम्हाला पलीकडे नेणार नाही.” इथे तुलसीदास केवटाच्या शपथेतच आपले नाव गुंफतात. हा केवट ज्या रामांची शपथ घेतो आहे, ते कवीचे स्वतःचे स्वामी आहेत.
प्रभू नावाड्याला विनवतात
जासु नाम सुमिरत एक बारा। उतरहिँ नर भव-सिंधु अपारा॥ सोइ कृपाल केवटहि निहोरा। जेहि जग किय तिहुँ पगहुँ ते थोरा॥
“लवकर पाणी आण आणि माझे पाय धू,” राम त्याला म्हणतात. त्यांच्या नावाचे एकदा स्मरण केले, तरी माणसे अपार भवसागर तरून जातात. त्यांच्या तीन पावलांपुढे सारे जग थिटे पडले होते. तेच कृपाळू प्रभू आज एका नावाड्याची विनवणी करत आहेत. तीन पावलांचा उल्लेख वामन अवताराची आठवण करून देतो. तेव्हा भगवंतांनी तीन पावले जमीन मागितली आणि दोनच पावलांत सारे लोक व्यापले.
चरणांचे तीर्थ
पद पखारि जल पान करि, आपु सहित परिवार। पितर पार करि प्रभुहि पुनि, मुदित गयउ लेइ पार॥
केवट लाकडी काठवटीत पाणी आणतो आणि आनंदाने ओसंडत रामांचे पाय धुतो. देव फुलांचा वर्षाव करतात. पाय धुऊन तो ते पाणी पितो, आणि त्याचे सारे कुटुंबही पिते. असे तो आधी आपल्या पितरांना पार नेतो, आणि मग आनंदाने प्रभूंना नदीपार नेतो. पूज्य व्यक्तीचे पाय धुतलेले पाणी लोक चरणतीर्थ म्हणून पितात. ते पिऊन केवट रामांना गंगेपार नेण्याआधी आपल्या पूर्वजांना भवसागरापार पोहोचवतो.
न घेतलेली उतराई
पिय हिय की सिय जाननिहारी। मनि-मुँदरी मन-मुदित उतारी॥ कहेउ कृपालु लेहु उतराई। केवट चरन गहे अकुलाई॥ बहुत कीन्ह प्रभु लखन सिय, नहिँ कछु केवट लेइ। बिदा कीन्ह करुनायतन, भगति बिमल बर देइ॥
पलीकडच्या काठावर रामांना संकोच वाटतो, कारण नावाड्याला त्यांनी काहीच दिलेले नाही. आपल्या प्रिय पतीच्या मनातले सीता जाणतात. उतराई म्हणून त्या आनंदाने आपली रत्नजडित अंगठी काढतात. कृपाळू राम म्हणतात, “तुझी उतराई घे.” केवट व्याकूळ होऊन रामांचे पाय धरतो. राम, लक्ष्मण आणि सीता त्याला पुन्हा पुन्हा आग्रह करतात, पण तो काहीच घेत नाही. तेव्हा करुणानिधान प्रभू त्याला निर्मळ भक्तीचे वरदान देऊन निरोप देतात. मधल्या ओळींत केवट म्हणतो, आज मला आयुष्यभराच्या कष्टांची मजुरी मिळाली.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १००–१०२ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १०० ते १०२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १००, चौपाई २; १००, चौपाई ३; १००, छंद १; १०१, चौपाई २; दोहा १०१; १०२, चौपाई २; दोहा १०२.