रामचरितमानस · अयोध्याकांड
प्रयागला भरतांनी मागितलेला वर
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजपुत्र भरत आपले भाऊ राम यांना घरी आणायला वनाकडे पायी चालले आहेत. “सीताराम, सीताराम” असा धावा करत ते दुपारी प्रयागला पोहोचतात. त्यांच्या पायांवर फोड आले आहेत; कमळाच्या कळ्यांवर दवबिंदू चमकावेत, तसे ते चमकतात. पांढरी गंगा आणि सावळी यमुना जिथे मिळतात, त्या त्रिवेणीत ते स्नान करतात. तिथे ते त्या तीर्थाकडे एकच वर मागतात. मग ते भरद्वाज मुनींकडे जातात. मुनी धावत येऊन त्यांना जमिनीवरून उठवतात. भरत मान खाली घालून संकोचून बसतात. मुनी त्यांच्या मनातले ओळखतात, आणि म्हणतात: “दैवापुढे कोणाचे चालत नाही. आईच्या कृत्याचा शोक करू नकोस. तिचा दोष नाही; वाणीची देवता सरस्वती हिनेच तिची बुद्धी भ्रमवली.” भरत उत्तर देतात: “मला आईच्या कृत्याचे दुःख नाही, पित्याच्या मृत्यूचेही नाही. राम अनवाणी वनात फिरत आहेत, याचे दुःख आहे. माझ्या आईचा दुष्ट बेत हा सुतार होता, सगळ्या पापाचे मूळ. माझ्याच हिताला त्याने आपली वाकस, म्हणजे लाकूड तासायचे हत्यार, केले. कलहाच्या वाईट लाकडातून त्याने करणीचे एक यंत्र घडवले, त्यावर कठोर दुष्ट मंत्र म्हटला, आणि ते अयोध्येत पुरून ठेवले.” मुनी त्यांचे सांत्वन करतात, आणि आश्रमात पाहुणे म्हणून राहण्याचा आग्रह करतात. मुनींची सेवा करणाऱ्या सिद्धी त्यांच्या तपाच्या बळाने स्वर्गाहूनही सुंदर निवास उभे करतात.
प्रेमाशिवाय वर नको
अरथ न धरम न काम-रुचि, गति न चहउँ निरबान। जनम जनम रति राम-पद, यह बरदान न आन॥
त्रिवेणीकाठी भरत तीर्थराज प्रयागापुढे उभे आहेत. ते म्हणतात, “आपला धर्म सोडून मी याचना करतो आहे; पण दुःखी माणूस कोणते कुकर्म करत नाही? मला अर्थाची, धर्माची किंवा कामाची आवड नाही, आणि मोक्षही नको. जन्मोजन्मी रामांच्या चरणी प्रेम असावे; हाच वर मी मागतो, दुसरा नाही.” अर्थ, धर्म, काम आणि मोक्ष हे जीवनाचे चार पुरुषार्थ. प्रेमासाठी भरत चारही सोडून देतात.
चातकाचे प्रेम
जलद जनम-भरि सुरति बिसारउ। जाचत जल पबि पाहन डारउ॥ चातक-रटनि घटे घटि जाई। बढ़े प्रेम सब भाँति भलाई॥
भरत प्रार्थना करतात: “रामांनी मला कुटिल समजले तरी चालेल, लोकांनी मला द्रोही म्हटले तरी चालेल; फक्त माझे प्रेम वाढत राहो.” चातक हा काव्यातला पक्षी फक्त ढगातून पडणारे पावसाचे पाणी पितो. “ढग आयुष्यभर त्या पक्ष्याला विसरला तरी चालेल. त्याने पाणी मागितले, आणि ढगाने त्याच्यावर पाण्याऐवजी वज्रांचा आणि दगडांचा वर्षाव केला, तरी चालेल. चातकाचा धावा कमी झाला, तर तोटा त्याचाच; प्रेम वाढत गेले, तरच त्याचे सर्व प्रकारे भले.”
त्रिवेणीतून आलेली वाणी
तात भरत तुम्ह सब बिधि साधू। रामचरन अनुराग अगाधू॥ बादि गलानि करहु मन माहीँ। तुम्ह सम रामहि कोउ प्रिय नाहीँ॥
संगमाच्या मधोमध एक मधुर, मंगल वाणी उमटते: “बाळ भरता, तू सर्व प्रकारे सज्जन आहेस. रामांच्या चरणी तुझे प्रेम अथांग आहे. तू मनात व्यर्थ खंत करतोस; तुझ्याइतके रामांना कोणीच प्रिय नाही.” हे ऐकून भरतांच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात. देव फुलांचा वर्षाव करत “धन्य भरत!” असा जयघोष करतात, आणि प्रयागचे लोक त्यांच्या प्रेमाची स्तुती करतात.
देह धरलेले रामप्रेम
यह न अधिक रघुबीर बड़ाई। प्रनत-कुटुंब-पाल रघुराई॥ तुम्ह तउ भरत मोर मत एहू। धरे देह जनु राम-सनेहू॥
राम, लक्ष्मण आणि सीता यांनी एक अख्खी रात्र भरतांची स्तुती करण्यात घालवली, असे भरद्वाज त्यांना सांगतात. “रामांचे तुझ्यावर इतके प्रेम आहे, यात रघुकुळाचे वीर राम यांचा मोठेपणा फारसा वाढत नाही; कारण जे त्यांना नमन करतात, त्यांच्या कुटुंबाचीही ते काळजी घेतात. पण भरता, माझे मत असे: तू म्हणजे जणू देह धरून आलेले रामप्रेमच आहेस.”
पिंजऱ्यातले चकवा-चकवी
संपति-चकई भरत-चक, मुनि-आयसु खेलवार। तेहि निसि आस्रम पिंजरा, राखे भा भिनुसार॥
मुनींचा शब्द भरतांना मोडता येत नाही. म्हणून मुनींच्या सिद्धींनी उभ्या केलेल्या वैभवात ते ती रात्र घालवतात. “संपत्ती ही चकवी, आणि भरत चकवा. मुनींची आज्ञा म्हणजे खेळासाठी त्यांना पकडणारा पारधी. रात्रभर त्याने त्यांना आश्रमाच्या पिंजऱ्यात कोंडून ठेवले, आणि पहाट झाली.” काव्यातले चक्रवाक पक्षी, चकवा आणि चकवी, रोज रात्री एकमेकांपासून दुरावतात. एकाच पिंजऱ्यात कोंडले, तरी सकाळपर्यंत ते दूरच राहतात. तसे भरत भोवतीच्या वैभवापासून अलिप्त राहतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे २०३–२१५ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे २०३ ते २१५. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा २०४; २०५, चौपाई २; २०५, चौपाई ४; २०८, चौपाई ४; दोहा २१५.