रामचरितमानस · अयोध्याकांड
वनात भावांची भेट
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजपुत्र राम वनात राहतात, कारण त्यांच्या पित्याने, राजाने, भरतांच्या आई कैकेयी राणीला वचन दिले होते: राज्य तिच्या मुलाला मिळावे आणि रामांनी वनात जावे. आता भरत रामांच्या अयोध्या नगरीतले लोक घेऊन, राम राहतात त्या वनात आले आहेत. पवित्र नदीत स्नान करून ते सगळ्या लोकांना तिच्या काठावरच थांबवतात. मग धाकटे भाऊ आणि निषादराज गुह यांना घेऊन ते पुढे चालतात. निषाद ही वनात राहणारी जमात; गुह रामांचा मित्र आहे. आईने रचलेल्या कटाची भरतांना लाज वाटते. ते मनात म्हणतात: “राम मला त्या कटात सामील समजून दूर लोटतील, किंवा आपला सेवक म्हणून माझा मान ठेवतील. काहीही झाले, तरी मी त्यांच्या पादुकांना धरून राहीन.” लाजेने त्यांची पावले मंदावतात; रामांच्या दयाळूपणाची आठवण होताच ते झपाझप चालू लागतात. वाटेत त्यांना रामांच्या पावलांचे ठसे दिसतात; त्यांतली धूळ ते मस्तकी लावतात. अखेर मुनींच्या मेळ्यात बसलेले राम त्यांना दिसतात. डोक्यावर जटा, अंगावर वल्कले. “प्रभो, रक्षण करा!” असा टाहो फोडून भरत काठीसारखे जमिनीवर लोटांगण घालतात. रामांसोबत राहणारे भाऊ लक्ष्मण तो आवाज ओळखतात. मग राण्या, कुलगुरू आणि अयोध्येचे लोक येऊन पोहोचतात, आणि राम त्यांना भेटायला जातात.
धर्माचे ओझे कोणी पेलले असते?
जौं न होत जग जनम भरत को। सकल धरम-धुर-धरनि धरत को॥ कबि-कुल-अगम भरत-गुनगाथा। को जानइ तुम्ह बिनु रघुनाथा॥
रामांनी केलेली भरतांची स्तुती देवांनी ऐकली आहे. ते रामांना म्हणतात: “भरत जगात जन्मलेच नसते, तर पृथ्वीवर सगळ्या धर्माचे जू कोणी खांद्यावर घेतले असते? भरतांच्या गुणांची कथा कोणत्याही कवीच्या आवाक्याबाहेरची आहे. रघुनाथा, तुमच्याशिवाय ती कोण जाणणार?” रघुनाथ म्हणजे “रघुकुळाचे स्वामी”. प्राचीन राजा रघू याच्या नावावरून रामांना हे नाव मिळाले.
धनुष्य, भाता इकडेतिकडे
कहत सप्रेम नाइ महि माथा। भरत प्रनाम करत रघुनाथा॥ उठे राम सुनि प्रेम अधीरा। कहुँ पट कहुँ निषंग धनु तीरा॥
एकीकडे भावाकडे धावावे, दुसरीकडे रामांजवळच्या आपल्या जागी थांबावे; लक्ष्मणांचे मन दोलायमान होते. ते जमिनीवर मस्तक टेकवून प्रेमाने म्हणतात: “रघुनाथा, भरत तुम्हाला प्रणाम करत आहेत.” हे ऐकताच राम प्रेमाने अधीर होऊन ताडकन उठतात. त्यांचे वस्त्र कुठे पडते, भाता कुठे, आणि धनुष्य-बाण आणखी कुठे.
आलिंगन
बरबस लिये उठाइ उर, लाये कृपानिधान। भरत राम की मिलनि लखि, बिसरा सबहि अपान॥
कृपेचे सागर राम जमिनीवरून भरतांना बळेच उठवतात, आणि छातीशी धरतात. दोघा भावांची ती भेट पाहून प्रत्येक जण स्वतःचे भान विसरतो. त्या भेटीतले प्रेम कोणत्याही कवीच्या शब्दांपलीकडचे आहे. ते पाहून देवसुद्धा घाबरतात; मग त्यांचे गुरू त्यांना धीर देतात. तेव्हा देव फुलांचा वर्षाव करतात, आणि त्या भेटीची स्तुती करतात.
आधी कैकेयींची भेट
प्रथम राम भेंटी कैकेई। सरल सुभाय भगति मति भेई॥ पग परि कीन्ह प्रबोध बहोरी। काल करम बिधि सिर धरि खोरी॥ भेंटी रघुबर मातु सब, करि प्रबोध परितोष। अंब ईस आधीन जग, काहु न देइय दोष॥
राम आपल्या माता, पित्याच्या राण्या, दुःखात बुडालेल्या पाहतात. हिमाने करपलेल्या सुंदर वेलींच्या रांगेसारख्या त्या दिसतात. स्वभावाने सरळ आणि भक्तीत मन भिजलेले राम सगळ्यांआधी भरतांच्या आई कैकेयी यांना भेटतात. त्यांच्या पाया पडून राम त्यांची समजूत घालतात, आणि सगळा दोष काळ, पूर्वकर्म आणि दैव यांच्या माथी टाकतात. मग सगळ्या मातांना भेटून ते त्यांचे सांत्वन करतात: “आई, हे जग ईश्वराच्या हाती आहे. कोणालाही दोष देऊ नका.”
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे २३३–२४४ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे २३३ ते २४४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २३३, चौपाई १; २४०, चौपाई ४; दोहा २४०; २४४, चौपाई ४; दोहा २४४.