रामचरितमानस · अयोध्याकांड
भरतांनी नाकारलेला मुकुट
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
अयोध्येचे राजा दशरथ गेले आहेत, आणि अंत्यविधी पार पडले आहेत. त्यांचे पुत्र राम वनवासात आहेत. राजकुळाचे गुरू, वसिष्ठ मुनी, सभा बोलावतात. भरतांच्या आईने जे जे केले, ते सगळे ते सांगतात. स्वर्गवासी राजांच्या सत्यनिष्ठेची स्तुती करतात, आणि रामांविषयी बोलताना त्यांना रडू येते. राजांविषयी शोक करू नकोस, असे ते भरतांना सांगतात. शोक करावा तो आपापला धर्म न पाळणाऱ्यांचा. वेद न शिकलेला ब्राह्मण, म्हणजे पुरोहितवर्गातला माणूस; राज्य कसे चालवावे हे न जाणणारा राजा; कंजूष श्रीमंत व्यापारी. ब्राह्मणांचा अनादर करणारा शूद्र, म्हणजे सेवा करणाऱ्या वर्गातला माणूस; आणि पतीला फसवणारी पत्नी. गुरू पुढे सांगतात, पित्याचा शब्द पाळलाच पाहिजे. परशुराम मुनींनी पित्याची आज्ञा पाळली, आणि स्वतःच्या आईचा वध केला; सारे जग याला साक्षी आहे. पित्याची आज्ञा पाळण्यात पाप नाही. म्हणून भरतांनी राज्य करावे, आणि राम परत आल्यावर राज्य त्यांच्या हाती द्यावे. मंत्री आणि रामांच्या आई याला संमती देतात. भरत रडू लागतात. मग सगळ्यांना ते एका लांब भाषणात उत्तर देतात.
हानी-लाभ दैवाच्या हाती
सुनहु भरत भावी प्रबल, बिलखि कहेउ मुनिनाथ। हानि लाभ जीवन मरन, जस अपजस बिधि हाथ॥
मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ दुःखाने म्हणतात: “भरता, ऐक. भवितव्य बलवान असते. हानी आणि लाभ, जगणे आणि मरणे, यश आणि अपयश, सगळे दैवाच्या हाती आहे.” दुःखात बुडलेल्या राजपुत्राला यातून ते पहिला धडा देतात: कोणाचा दोष नाही, आणि कोणावर राग धरणे व्यर्थ आहे.
हे माझ्या हितासाठी?
पितु सुरपुर सिय-राम बन, करन कहहु मोहि राज। एहि ते जानहु मोर हित, कै आपन बड़ काज॥
गुरू, पिता, आई आणि स्वामी यांची आज्ञा विचार न करता पाळावी, हे भरत आधी मान्य करतात. मग हात जोडून विचारतात: “माझे पिता स्वर्गात आहेत, सीता आणि राम वनात आहेत, आणि तुम्ही मला राज्य करायला सांगता. यात माझे हित आहे, असे तुम्हाला वाटते? अथवा तुमचे स्वतःचे काही मोठे काम यातून साधायचे आहे?” ते पुढे सांगतात: रामांची सेवा हेच आपले एकमेव हित होते, आणि आईच्या कारस्थानाने तेही हिरावून घेतले.
त्यांच्याविना सारे व्यर्थ
सोक-समाज-राज केहि लेखे। लखन-राम-सिय-पद बिनु देखे॥ बादि बसन बिनु भूषन भारू। बादि बिरति बिनु ब्रह्म-बिचारू॥
“लक्ष्मण, राम आणि सीता यांचे पाय दिसणार नसतील, तर दुःखांचा ढीग असलेले हे राज्य काय कामाचे? वस्त्रांशिवाय दागिने म्हणजे निरर्थक ओझे. ब्रह्माचा, म्हणजे एकमेव परम सत्याचा, विचार नसेल, तर वैराग्य व्यर्थ आहे.” ते पुढे म्हणतात: रोगी शरीराला भोग व्यर्थ, आणि देवाच्या प्रेमाविना जप आणि योग व्यर्थ. रामांविना आपल्याकडचे सगळेच व्यर्थ.
पीडलेल्या माणसाला दारू
ग्रह ग्रहीत पुनि बात बस, तेहि पुनि बीछी मार। ताहि पिआइय बारुनी, कहहु कवन उपचार॥
भरत विचारतात: “एका माणसाला वाईट ग्रहाने पछाडले आहे. त्यात त्याला वातविकार जडला, आणि त्यात पुन्हा विंचू चावला. अशा माणसाला दारू पाजा! सांगा, हा कसला उपचार?” जुन्या भारतीय वैद्यकात वात हा शरीरातल्या दोषांपैकी एक. हा पीडलेला माणूस म्हणजे भरत स्वतः. आईने रामांना वनात धाडले, पित्याला स्वर्गाला; आणि आता सगळे मिळून मुकुट त्यांच्या माथी मारत आहेत.
त्यांचे पाय दिसेपर्यंत
आपनि दारुन दीनता, कहउँ सबहि सिर नाइ। देखे बिनु रघुनाथ पद, जिय कै जरनि न जाइ॥
भरतांना जगाच्या निंदेची भीती नाही, परलोकाचीही नाही. त्यांच्या मनात एकच आग धगधगते: आपल्यामुळे सीता आणि राम कष्ट भोगत आहेत. “तुम्हा सर्वांना मस्तक नमवून मी माझी दारुण असहायता सांगतो: रघुकुळाचे स्वामी राम यांचे पाय पाहिल्याशिवाय माझ्या मनाचा दाह शमणार नाही.”
ते मला दूर लोटणार नाहीत
जद्यपि जनम कुमातु तेँ, मैं सठ सदा सदोस। आपन जानि न त्यागिहहिँ, मोहि रघुबीर भरोस॥
पहाटे आपण रामांकडे जाणार, असे भरत सांगतात. “वाईट आईच्या पोटी माझा जन्म झाला, मी मूर्ख आहे, सदा दोषी आहे; तरी रघुकुळाचे वीर राम यांच्यावर माझा भरवसा आहे. ते मला आपला मानतील, आणि दूर लोटणार नाहीत.” हा भरवसा त्यांनी आधी सांगितलेल्या गोष्टीवर उभा आहे: रामांनी शत्रूचेही कधी वाईट केले नाही, आणि भरत कितीही चुकले तरी त्यांचे लेकरू आहेत, सेवक आहेत.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १७१–१८३ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १७१ ते १८३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा १७१; दोहा १७७; १७८, चौपाई २; दोहा १८०; दोहा १८२; दोहा १८३.