रामचरितमानस · अयोध्याकांड
रिकामा रथ परतला
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
वनवासाला निघालेले राम गंगा पार करून वनात गेले आहेत. निषाद लोकांचा प्रमुख गुह त्यांना निरोप देऊन परत येतो. तिथे राजांचे सारथी आणि मंत्री सुमंत्र रिकामा रथ घेऊन वाट पाहत बसले आहेत. सुमंत्र “राम!” असा टाहो फोडतात, आणि जमिनीवर कोसळतात. राम ज्या दक्षिण दिशेला गेले, तिकडेच घोडे पाहत राहतात. ते चरत नाहीत, पाणीही पीत नाहीत. गुह सुमंत्रांना बळेच रथात बसवतो, आणि रथ हाकायला चार चांगली माणसे सोबत देतो. वाटभर सुमंत्र लाजेने आणि दुःखाने होरपळत राहतात. रामांशिवाय आपण जिवंत परत आलो! राजपुत्रांच्या आयांना, राण्यांना, काय सांगायचे? ज्या राजांचा प्राणच रामांवर अवलंबून आहे, त्यांना काय सांगायचे? दिवसभर ते एका झाडाखाली थांबतात, आणि अंधार पडल्यावर अयोध्येत शिरतात. सुमंत्रांना रामांच्या आईच्या महालात नेले जाते. तिथे राजा उघड्या जमिनीवर पडले आहेत, आणि “राम, राम” असा आक्रोश करत आहेत. बुडणारा माणूस आधाराला बिलगतो, तसे ते सुमंत्रांना बिलगतात, आणि बातमी विचारतात. सुमंत्र मन घट्ट करतात, आणि रामांच्या शेवटच्या निरोपांपर्यंत सारे सांगतात. रामांचा भाऊ लक्ष्मण काही कठोर बोलला, असेही ते सांगतात; पण रामांनी त्याला थांबवले. धाकट्याचे ते बोल कुठेही सांगायचे नाहीत, अशी रामांनी सुमंत्रांना आपली शपथ घातली.
मागे वळून पाहणारे घोडे
चरफराहिँ मग चलहिँ न घोरे। बन-मृग मनहुँ आनि रथ जोरे॥ अढ़ुकि परहिँ फिरि हेरहिँ पीछे। राम-बियोग बिकल दुख तीछे॥
घोडे धडपडतात, वाटेवर नीट चालत नाहीत; जणू वनातली हरणे आणून रथाला जुंपली आहेत. ते अडखळतात, पडतात, वळून मागे पाहतात. रामांच्या विरहाच्या तीव्र दुःखाने ते व्याकूळ झाले आहेत. कोणी राम, लक्ष्मण किंवा रामांच्या पत्नी सीता यांचे नाव घेताच ते खिंकाळतात, आणि बोलणाऱ्याकडे आतुरतेने पाहतात.
न फुटलेले हृदय
हृदय न बिदरेउ पंक जिमि, बिछुरत प्रीतम नीर। जानत हौँ मोहि दीन्ह बिधि, यह जातना शरीर॥
परतीच्या वाटेवर सुमंत्र स्वतःशी म्हणतात: “प्रिय पाणी सोडून जाते, तेव्हा चिखलही दुभंगतो; पण माझे हृदय तसे दुभंगले नाही. मला कळून चुकले आहे: यातना भोगण्यासाठीच विधात्याने मला हा देह दिला आहे.” तळे आटताच तळाचा चिखल भेगाळतो, फुटतो. चिखलाइतकेही आपले हृदय करू शकले नाही, म्हणून सुमंत्र त्याला दोष देतात.
राम कुठे आहे?
देखि सचिव जयजीव कहि, कीन्हेउ दंड प्रनाम। सुनत उठेउ ब्याकुल नृपति, कहु सुमंत्र कहँ राम॥
राजांना पाहताच मंत्री “जयजीव!” म्हणतात, आणि काठी पडावी तसे जमिनीवर पडून दंडवत घालतात. ते ऐकताच राजा व्याकूळ होऊन उठतात: “सुमंत्र, सांग, राम कुठे आहे?” “जयजीव” म्हणजे “विजय असो, दीर्घायुषी व्हा”; राजाला असे अभिवादन करतात. राजांचे पहिले शब्द मंत्र्यासाठी नाहीत, मुलासाठी आहेत.
वडिलांसाठी निरोप
तुम्हरे अनुग्रह तात कानन, जात सब सुख पाइहौँ। प्रतिपालि आयसु कुसल देखन, पाय पुनि फिरि आइहौँ॥ जननी सकल परितोषि परि परि, पाँय करि बिनती घनी। तुलसी करेहु सोइ जतन जेहि कुसली रहहिँ कोसल-धनी॥
सुमंत्र रामांचे निरोपाचे शब्द जसेच्या तसे सांगतात. “तात, तुमच्या कृपेने वनात जाऊन मला सर्व सुख मिळेल. तुमची आज्ञा पाळून मी सुखरूप परत येईन, आणि पुन्हा तुमच्या चरणांचे दर्शन घेईन.” मग सुमंत्रांना: “माझ्या सगळ्या मातांच्या पाया पुन्हा पुन्हा पडा, त्यांचे सांत्वन करा, आणि त्यांना कळकळीने विनवा. आणि कोसलपतींचे कुशल राहील, असेच सारे प्रयत्न करा.” कोसलपती म्हणजे रामांचे वडील; कोसल हे राज्य, आणि अयोध्या ही त्याची नगरी. शेवटच्या ओळीत कवीचे नाव, तुलसी, येते; त्यांच्या अनेक छंदांत ते असे येते.
सीतेला बोलवेना
कहि प्रनाम कछु कहन लिय, सिय भइ सिथिल सनेह। थकित-बचन लोचन-सजल, पुलक-पल्लवित-देह॥
“मग सीतेने प्रणाम सांगितला, आणि त्या आणखी काही सांगू लागल्या,” सुमंत्र राजांना सांगतात, “पण प्रेमाने त्या गहिवरल्या. शब्द अडले, डोळे भरून आले, आणि अंगावर रोमांच उभे राहिले; जणू झाडाला नवी पालवी फुटली.” रामांनी वडिलांना, गुरूंना आणि भावाला मोठे निरोप पाठवले. सीतेकडून मात्र फक्त प्रणाम आला; पुढचे बोलणे त्यांना पूर्ण करता आले नाही.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १४२–१५२ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १४२ ते १५२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १४३, चौपाई ३; दोहा १४६; दोहा १४८; १५१, छंद १; दोहा १५२.