रामचरितमानस · अयोध्याकांड
जिथे राम झोपले ती शेज
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजपुत्र भरत आपले भाऊ राम यांना वनातून घरी आणायला निघाले आहेत. गंगेकाठच्या शृंगवेरपूर नगरात निषादांचा प्रमुख गुह त्यांचा मित्र झाला आहे; याच गुहाने पूर्वी रामांना आसरा दिला होता. गुहाचा आधार घेऊन भरत नदीवर येतात, आणि राम जिथून पलीकडे गेले, त्या जागेला नमस्कार करतात. जणू त्यांना राम स्वतःच भेटले. नंतर गुहाचा हात हातात घेऊन ते म्हणतात, “राम, त्यांच्या पत्नी सीता आणि त्यांचे भाऊ जिथे झोपले, ती जागा मला दाखव.” गुह त्यांना एका पवित्र वृक्षापाशी नेतो. तिथे त्यांची गवताची शेज आहे. भरतांना सीतेची आठवण येते. जगातली सुखे आणि योग दोन्ही ज्यांच्या हातात आहेत, असे राजे त्यांचे पिता. त्यांच्या सासऱ्यांचा देवांच्या राजालाही हेवा वाटे. त्यांचे पती स्वतः राम. आणि तरी त्या या जमिनीवर झोपल्या! भरत म्हणतात, “हे पाहूनही माझे हृदय फुटत नाही; ते वज्रापेक्षाही कठीण असले पाहिजे.” ते आपल्या आईचा धिक्कार करतात, आणि मग स्वतःचा. नगरातले लोक ती जागा पाहायला येतात. ते राणीला दोष देतात, गुहाची स्तुती करतात, आणि रात्रभर जागे राहतात. पहाटे सगळे नदी पार करतात, आणि गुह पुढे होऊन वाट दाखवतो.
गंगेकडे एकच वर
भरत कहेउ सुरसरि तव रेनू। सकल सुखद सेवक सुरधेनू॥ जोरि पानि बर माँगउँ एहू। सीय-राम-पद सहज सनेहू॥
लोक स्नान करतात, आणि रामांच्या चरणी आपले प्रेम कधीही कमी होऊ नये, अशी प्रार्थना करतात. मग भरत बोलतात: “हे देवनदी गंगे, तुझी वाळू सगळी सुखे देणारी आहे. तुझी सेवा करणाऱ्यांसाठी ती कामधेनूच आहे. हात जोडून मी तुझ्याकडे एकच वर मागतो: सीता-रामांच्या चरणी सहज प्रेम.” कामधेनू म्हणजे मागेल ते देणारी स्वर्गातली गाय.
सीतेसमान सोन्याचे कण
कुस साथरी निहारि सुहाई। कीन्ह प्रनाम प्रदच्छिन जाई॥ चरन रेख रज आँखिन्ह लाई। बनइ न कहत प्रीति अधिकाई॥ कनकबिंदु दुइ चारिक देखे। राखे सीस सीय सम लेखे॥ सजल बिलोचन हृदय गलानी। कहत सखा सन बचन सुबानी॥
कुशाची ती सुंदर शेज भरत पाहतात. तिला प्रदक्षिणा घालून नमस्कार करतात. पावलांच्या ठशांतली धूळ डोळ्यांना लावतात; त्या वेळचे त्यांचे प्रेम शब्दांत सांगता येत नाही. तिथे त्यांना सोन्याचे दोन-चार कण दिसतात. भरत ते सीतेसमान मानून मस्तकी ठेवतात. डोळे भरून आलेले, मन खिन्न झालेले, असे ते आपल्या मित्राशी मृदू शब्दांत बोलतात. कुश, म्हणजे दर्भ, हे यज्ञात आणि तपस्व्यांच्या आश्रमात वापरले जाणारे पवित्र गवत. सीतेच्या वियोगाने या सोन्याचीही कांती उतरली आहे, असे भरत म्हणतात.
रत्नासारखे जपलेले राम
राम सुना दुख कान न काऊ। जीवन-तरु जिमि जोगवइ राऊ॥ पलक नयन फनि-मनि जेहि भाँती। जोगवहिँ जननि सकल दिन राती॥
शेजेजवळ उभे राहून भरत मित्राला सांगतात: “दुःख कसे असते, हे रामांनी कानानेसुद्धा कधी ऐकले नाही. महाराज त्यांना आपल्या जीवनवृक्षासारखे जपत. पापण्या डोळ्यांना जपतात, नाग आपल्या मण्याला जपतो, तसे त्यांच्या सगळ्या माता रात्रंदिवस त्यांना जपत.” नाग आपल्या फण्यातला मणी जपतो, असे म्हणतात. आणि आता तेच राम वनात पायी फिरत आहेत, कंदमुळे, फळे आणि फुले खाऊन राहत आहेत, असे भरत म्हणतात.
दोष दैवाचा
सुनि सप्रेम समुझाव निषादू। नाथ करिय कत बादि बिषादू॥ राम तुम्हहिँ प्रिय तुम्ह प्रिय रामहिँ। यह निरजोस दोस बिधि बामहिँ॥
हे ऐकून गुह प्रेमाने समजावतो: “नाथ, व्यर्थ शोक कशाला करता? राम तुम्हाला प्रिय आहेत, आणि तुम्ही रामांना प्रिय आहात. हे नक्की. दोष आहे तो प्रतिकूल दैवाचा.” दैवानेच भरतांच्या आईची बुद्धी फिरवली, असे गुह सांगतो. त्याच रात्री रामांनी पुन्हा पुन्हा भरतांची स्तुती केली होती. राम सगळ्यांच्या मनातले जाणतात, आणि शेवटी सगळे चांगलेच होईल.
सर्वांत कठीण धर्म
कहहिँ सुसेवक बारहिँ बारा। होइय नाथ अस्व असवारा॥ राम पयादेहि-पाय सिधाये। हम कहँ रथ गज बाजि बनाये॥ सिर भर जाउँ उचित अस मोरा। सब तें सेवक-धरम कठोरा॥ देखि भरत-गति सुनि मृदु बानी। सब सेवक-गन गरहिँ गलानी॥
गंगेला नमस्कार करून भरत पायीच निघतात; सेवक त्यांचा घोडा सोबत चालवत नेतात. चांगले सेवक पुन्हा पुन्हा विनवतात: “नाथ, घोड्यावर बसा.” भरत उत्तर देतात: “राम पायी गेले. आणि रथ, हत्ती, घोडे काय माझ्यासाठी बनवले आहेत? खरे तर मी डोक्यावर चालत जावे, हेच मला उचित. सगळ्या धर्मांत सेवकाचा धर्म सर्वांत कठोर.” भरतांचे असे पायी जाणे पाहून आणि त्यांचे मृदू बोलणे ऐकून सगळे सेवक लाजेने पाणी पाणी होतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १९७–२०३ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १९७ ते २०३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १९७, चौपाई ४; १९९, चौपाई १; १९९, चौपाई २; २०१, चौपाई १; २०१, चौपाई ४; २०३, चौपाई ३; २०३, चौपाई ४.