रामचरितमानस · अयोध्याकांड
रामनाम घेत राजांनी देह ठेवला
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजांचे सारथी आणि मंत्री रिकामा रथ घेऊन अयोध्येत परतले आहेत. राजा दशरथांसमोर ते आपली हकीकत संपवतात. नावेतून राम निघून गेले, आणि छातीवर वज्र ठेवल्यासारखे आपण पाहत उभे राहिलो, असे ते सांगतात. आता रामांचा निरोप घेऊन आपण जिवंत परत आलो आहोत. एवढे बोलून त्यांचे शब्द खुंटतात. राजा जमिनीवर कोसळतात. पुराच्या गढूळ पाण्यात मासा तडफडतो, तसे ते तडफडतात. राण्या रडू लागतात, आणि महालातला आक्रोश सगळ्या नगरात पसरतो. राजांचा श्वास कंठाशी येतो. राजकुळाचा सूर्य मावळत आहे, हे रामांच्या आई कौसल्या ओळखतात. त्या मन घट्ट करतात, आणि त्या वेळेला साजेसे बोलतात. त्यांच्या मृदू बोलांनी राजांना थोडी शुद्ध येते; तडफडणाऱ्या माशावर थंड पाणी पडावे, तशी. ते उठून बसतात, आणि सारथ्याला विचारतात: “राम कुठे आहे? त्याचा भाऊ कुठे आहे? आणि माझी लाडकी सून कुठे आहे?” सारी लांब रात्र ते शोक करत राहतात. शेवटी रामांचे नाव घेत घेत ते प्राण सोडतात. राण्या रडतात, दास-दासी रडतात, सारी नगरी रडते. रामांना वनात धाडणाऱ्या कैकेयी राणीला सगळे शिव्याशाप देतात: तिने जगाचे डोळेच हिरावून घेतले आहेत. पहाटे थोर मुनी येतात, आणि कुलगुरू अनेक प्राचीन कथा सांगून सर्वांचे दुःख हलके करतात.
दुःखालाही दुःख झाले
करि बिलाप सब रोवहिँ रानी। महा बिपति किमि जाइ बखानी॥ सुनि बिलाप दुखहू दुख लागा। धीरजहू कर धीरज भागा॥
राजांच्या सगळ्या राण्या विलाप करत रडत आहेत. एवढ्या मोठ्या संकटाचे वर्णन कसे करावे? त्यांचा विलाप ऐकून दुःखालाही दुःख होते, आणि धीरालाही धीर सुटतो. काव्य पुढे सांगते: हा आक्रोश महालातून सगळ्या अयोध्येत पसरला; जणू रात्री पाखरांनी भरलेल्या वनावर वज्र कोसळले.
अयोध्येचे जहाज
नाथ समुझि मन करिय बिचारू। राम बियोग पयोधि अपारू॥ करनधार तुम्ह अवध-जहाजू। चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू॥
कौसल्या राजांना म्हणतात: “नाथ, मनात नीट विचार करा. रामाचा विरह हा किनारा नसलेला समुद्र आहे. अयोध्या हे जहाज आहे, आणि त्याचे सुकाणू तुमच्या हाती आहे. तुमची सगळी प्रिय माणसे, प्रवाशांचा मोठा मेळा, या जहाजावर चढली आहेत.” त्या पुढे सांगतात: राजांनी धीर धरला, तर सगळे पैलतीर गाठतील; नाही तर सारे कुटुंब बुडेल. आपली विनंती राजांनी मनावर घेतली, तर राम, लक्ष्मण आणि सीता पुन्हा भेटतील.
युगासारखी लांब रात्र
बिलपत राउ बिकल बहु भाँती। भइ जुग सरिस सिराति न राती॥ तापस-अंध साप सुधि आई। कौसल्यहि सब कथा सुनाई॥
वेदनेने व्याकूळ झालेले राजा अनेक प्रकारे विलाप करतात. रात्र एका युगासारखी लांब होते, आणि संपता संपत नाही. मग त्यांना एका अंध तापसाच्या शापाची आठवण होते, आणि ती सारी कथा ते कौसल्यांना सांगतात. ती कथा सांगताना त्यांचा बांध फुटतो. “रामाशिवाय जगण्याच्या आशेला धिक्कार असो! प्रेमाचे व्रत न पाळणारा हा देह काय कामाचा?” असे ते आक्रोशतात.
राम, राम, राम
राम राम कहि राम कहि, राम राम कहि राम। तनु परिहरि रघुबर बिरह, राउ गयउ सुरधाम॥
“राम, राम” म्हणत, मग “राम” म्हणत, मग पुन्हा “राम, राम” आणि “राम” म्हणत, रामांच्या विरहाच्या वेदनेत राजा देह सोडतात, आणि देवलोकी जातात. या ओळीत जवळजवळ फक्त नामच आहे: सहा वेळा राम. याच्या आधी ते आक्रोशले होते: “हा रामा, प्राणांहून प्रिय रामा! तुझ्याशिवाय मी फार दिवस जगलो.”
मरणही सुंदर केले
जियन मरन फल दसरथ पावा। अंड अनेक अमल जस छावा॥ जियत राम-बिधु-बदन निहारा। राम-बिरह करि मरन सँवारा॥
दशरथांना जगण्याचे आणि मरण्याचे, दोन्हींचे फळ मिळाले. त्यांची निर्मळ कीर्ती असंख्य ब्रह्मांडांत पसरली. जिवंत असताना त्यांनी रामांचे चंद्रासारखे मुख डोळे भरून पाहिले; आणि रामांच्या विरहाच्या दुःखाने प्राण सोडून त्यांनी आपले मरण सुंदर केले. हे कवीचे शब्द आहेत, शोक करणाऱ्याचे नव्हेत. रामांवरच्या प्रेमापोटी मरणे, हे कवीच्या दृष्टीने चांगले मरण आहे.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १५३–१५६ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १५३ ते १५६. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १५३, चौपाई ४; १५४, चौपाई ३; १५५, चौपाई २; दोहा १५५; १५६, चौपाई १.