रामचरितमानस · अयोध्याकांड
चित्रकूटची शेवटची सभा
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
चित्रकूट डोंगरावर राम वनवासात राहतात. तिथे दोन राजदरबार वाट पाहत थांबले आहेत. ज्या राणीच्या मागणीमुळे राम वनात गेले, तिचे पुत्र भरत रामांना परत न्यायला आले आहेत. रामांचे सासरे राजा जनकही आले आहेत. पहाटे राम कुलगुरूंना विनंती करतात, जे योग्य असेल ते करावे; सगळे फार दिवस कष्ट सोसत आहेत. गुरू जनकांकडे जातात, आणि जनक सल्ला घ्यायला भरतांकडे जातात. भरत नम्रपणे उत्तर देतात. मग सगळे मिळून रामांकडे जातात. स्वार्थी देवांना भीती वाटते: राम प्रेमाला वश होतील, आणि आपले काम फसेल. ते वाणीची देवता सरस्वती यांची विनवणी करतात, “भरतांची बुद्धी फिरवा.” सरस्वती नकार देतात, आणि देवांना तिथेच सोडून निघून जातात. मग देव लोकांमध्ये अस्वस्थता पसरवतात. सभेत गुरू रामांना आज्ञा द्यायला सांगतात. राम शपथ घेऊन म्हणतात, “गुरू आणि जनक जी आज्ञा देतील, ती मी पाळीन.” यावर कोणालाच उत्तर सुचत नाही. सगळे भरतांकडे पाहतात. भरत सगळ्यांना नमस्कार करतात, आणि रामांनी आपल्यासारख्या सेवकावर केलेल्या कृपेविषयी बोलतात. राम भरतांना आपल्याजवळ बसवतात. देव फुलांचा वर्षाव करतात, पण त्यांच्या मनात काळोखच असतो.
रामप्रेमाविना सारे राख
सो सुख करम धरम जरि जाऊ। जहँ न राम-पद-पंकज भाऊ॥ जोग कुजोग ज्ञान अज्ञानू। जहँ नहिँ राम प्रेम परधानू॥
कुलगुरू वसिष्ठ प्रेमाने रामांना उत्तर देतात: रामांविना दोन्ही दरबारांना प्रत्येक सुख नरकासारखे वाटते. “जिथे रामांच्या चरणकमलांवर प्रेम नाही, ते सुख, ते कर्म आणि तो धर्म जळून खाक होवो. जिथे रामप्रेमाला पहिले स्थान नाही, तिथे योग हा योग नव्हे, आणि ज्ञान म्हणजे अज्ञान.” योग म्हणजे जीवाला परमेश्वराशी जोडणारी साधना.
सेवेचा कठीण धर्म
आगम निगम प्रसिद्ध पुराना। सेवा-धरम कठिन जग जाना॥ स्वामि-धरम स्वारथहि बिरोधू। बैर-अंध प्रेमहिं न प्रबोधू॥
भरत डोळ्यांत पाणी आणून राजा जनकांना उत्तर देतात. “शास्त्रे, वेद आणि पुराणे हेच सांगतात, आणि जगालाही ठाऊक आहे: सेवकाचा धर्म कठीण असतो. स्वामीची सेवा आणि आपला स्वार्थ यांचे कधी जमत नाही. वैर माणसाला आंधळे करते, आणि प्रेमातही भान राहत नाही.” म्हणून भरत जनकांना म्हणतात, “रामांची इच्छा आणि धर्म डोळ्यांसमोर ठेवा. मी पराधीन आहे, हे जाणा. आणि सगळ्यांना मान्य होईल, सगळ्यांचे भले होईल, असे करा.”
हजार डोळे आणि मेरू
बिबुध बिनय सुनि देबि सयानीं। बोलीं सुर स्वारथ जड़ जानीं॥ मो सन कहहु भरत मति फेरू। लोचन सहस न सूझ सुमेरू॥
देवांची विनवणी ऐकून शहाण्या देवी सरस्वती ओळखतात, स्वार्थाने देवांची बुद्धी जड झाली आहे. त्या म्हणतात, “भरतांची बुद्धी फिरवायला तुम्ही मला सांगता? हजार डोळे असूनही तुम्हाला मेरू पर्वत दिसत नाही!” देवांचा राजा इंद्र याला हजार डोळे आहेत, आणि मेरू हा जगाच्या मध्यभागी उभा असलेला प्रचंड सोन्याचा पर्वत. इतकी उघड गोष्टसुद्धा इंद्राला दिसत नाही, असे म्हणून सरस्वती त्याची थट्टा करतात.
जिथे सूर्य तळपतो
भरत हृदय सिय-राम निवासू। तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू॥ अस कहि सारद गइ बिधि-लोका। बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका॥
ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शिव यांची महामायासुद्धा भरतांच्या मनात डोकावू शकत नाही, असे सरस्वती सांगतात. “भरतांच्या हृदयात सीता आणि राम राहतात. जिथे सूर्याचा प्रकाश पडलेला असतो, तिथे अंधार टिकेल का?” असे म्हणून त्या ब्रह्मलोकी परत जातात. अंधार पडल्यावर चकवा पक्षी जसा व्याकूळ होतो, तसे देव व्याकूळ होऊन राहतात. दर रात्री चकव्याची आपल्या जोडीदारापासून ताटातूट होते.
आज्ञेसारखी सेवा नाही
सहज सनेह स्वामि सेवकाई। स्वारथ छल फल चारि बिहाई॥ अज्ञा सम न सुसाहिब सेवा। सो प्रसाद जन पावइ देवा॥
रामांपुढचे आपले बोलणे भरत स्वामींच्या चरणधुळीची शपथ घेऊन संपवतात. जागेपणी, झोपेत, स्वप्नातसुद्धा त्यांच्या मनाची एकच इच्छा असते: सहज प्रेमाने स्वामींची सेवा करावी. त्यांना स्वार्थ नको, कपट नको, जीवनाचे चार पुरुषार्थही नकोत; त्यांतला जन्ममरणातून सुटका देणारा मोक्षसुद्धा नको. “चांगल्या स्वामीची आज्ञा पाळण्यासारखी दुसरी सेवा नाही. प्रभो, तुमच्या या सेवकाला तेवढी कृपा लाभावी.”
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे २९०–३०३ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे २९० ते ३०३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २९१, चौपाई १; २९३, चौपाई ४; २९५, चौपाई २; २९५, चौपाई ४; ३०१, चौपाई २.