रामचरितमानस · अयोध्याकांड
राणीचे मन फिरवणारी दासी
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राणी कैकेयीची दासी मंथरा सजलेली अयोध्या पाहते, आणि उद्या राजकुमार रामांचा राज्याभिषेक आहे हे ऐकते. तिचे मन जळू लागते. कैकेयी ही राजकुमार भरताची माता, आणि भरत सध्या दूर गेला आहे. मंथरा उतरलेल्या चेहऱ्याने कैकेयीकडे येते. ती काही उत्तर देत नाही, आणि डोळ्यांतून आसवे गाळते. काव्य याला स्त्रीचा कावा म्हणते. कैकेयी आधी तिला हसते; मग घाबरून विचारते, घरचे सगळे खुशाल आहेत ना? मंथरा कटाचा इशारा करते. ती म्हणते, मुलगा दूर आहे, आणि राणीसाहेब राजांवर विसंबून निश्चिंत झोपल्या आहेत; राजांचे डाव त्यांना दिसतच नाहीत. कळ लावल्याबद्दल कैकेयी तिला रागावते. मग हसून त्या कुबड्या दासीला टोमणा मारते: काणे, लंगडे आणि कुबडे कुटिलच असतात; त्यातही स्त्री, आणि त्यात दासी, म्हणजे तर सर्वांत जास्त. ती म्हणते, अभिषेक योग्यच आहे; या राजकुळात थोरलाच राज्य करतो. रामांचे माझ्यावर फार प्रेम आहे. हे घडले, तर तू हवे ते बक्षीस माग. मंथरा म्हणते, रामांच्या मातेने तुमच्याविरुद्ध कारस्थान रचले आहे. भरत तुरुंगात पडेल, आणि तुम्हाला दासी होऊन जगावे लागेल. कैकेयी थरथरते, आणि तिचे मन पालटते. राजांकडे राहिलेल्या दोन वरांची मंथरा तिला आठवण करून देते, आणि कोपभवनात पाठवते. रागावलेली राणी जिथे एकटी जाऊन बसे, ती खोली म्हणजे कोपभवन. इकडे काहीच ठाऊक नसलेले नगर उत्सवाची तयारी करत आहे.
माझे काय जाते?
करि कुरूप बिधि परबस कीन्हा। बवा सो लुनिय लहिय जो दीन्हा॥ कोउ नृप होउ हमहिँ का हानी। चेरि छाड़ि अब होब कि रानी॥
कैकेयीने दासीला आधी रागावून मग प्रेमाने बक्षीस देऊ केले आहे. आता ती मंथरेला आपला पुत्र भरत याची शपथ घालते, आणि काय बिनसले ते सांगायला लावते. मंथरा कडवटपणे उत्तर देते: “विधात्याने मला कुरूप केले, आणि परक्याच्या ताब्यात दिले. जे पेरले तेच कापायचे, जे दिले तेच मिळायचे. कोणीही राजा होवो, माझे काय जाते? दासीपण सोडून मी आता काय राणी होणार आहे?” तिचा हा बेफिकिरीचा आव म्हणजेच गळ आहे: राणी पुढचे ऐकायला उतावीळ होते.
वैरिणीवर विश्वास
गूढ़-कपट प्रिय-बचन सुनि, तीय-अधर-बुधि रानि। सुर-माया-बस बैरिनिहि, सुहृद जानि पतियानि॥
कथेच्या या वळणावर कवी स्वतः बोलतात. स्त्रीची बुद्धी हीन असते; तशीच या राणीचीही. खोल कपट दडवलेले हे गोड शब्द ती ऐकते. देवांच्या मायेच्या आहारी जाऊन ती आपल्या वैरिणीलाच मैत्रीण समजते, आणि तिच्यावर विश्वास ठेवते. मंथरेची बुद्धी फिरवायला वाणीची देवता सरस्वती यांना पाठवणारे देवच होते.
दोन वर
दुइ बरदान भूप सन थाती। माँगहु आजु जुड़ावहु छाती॥ सुतहि राज रामहिँ बनबासू। देहु लेहु सब सवति हुलासू॥
मंथरा सल्ला देते: “तुमचे दोन वर राजांकडे ठेव म्हणून राहिले आहेत. ते आज मागून घ्या, आणि जळणारे काळीज थंड करा. मुलाला राज्य द्या, रामांना वनवास द्या, आणि सवतीचा सारा आनंद आपल्याकडे घ्या.” राजांनी एकदा कैकेयीला दोन वर देऊ केले होते; ती हवे तेव्हा ते मागू शकत होती. सवत म्हणजे एकाच पतीची दुसरी पत्नी; इथे सवत म्हणजे रामांच्या माता.
कोपभवनाकडे
जौँ बिधि पुरब मनोरथ काली। करउँ तोहि चखपूतरि आली॥ बहु बिधि चेरिहि आदर देई। कोपभवन गवनी कैकेई॥
राजांवर लगेच विश्वास ठेवू नका, असे मंथरा बजावते. कैकेयी पुन्हा पुन्हा दासीच्या शहाणपणाची स्तुती करते, आणि म्हणते: “सखे, उद्या विधात्याने माझी इच्छा पुरी केली, तर तुला डोळ्यांतल्या बाहुलीसारखी जपेन.” ती दासीचा अनेक प्रकारे मान राखते, आणि मग कोपभवनात जाते.
कुसंगतीचा परिणाम
अस अभिलाष नगर सब काहू। कैकय-सुता हृदय अति दाहू॥ को न कुसंगति पाइ नसाई। रहइ न नीच-मते चतुराई॥
नगराला काहीच ठाऊक नाही. रामांचे बालपणीचे सवंगडी प्रार्थना करतात, प्रत्येक जन्मी आम्हाला रामांचे सेवक होऊ दे. नगरातल्या प्रत्येकाची अशीच इच्छा आहे. पण केकयराजाची कन्या कैकेयी हिच्या हृदयात मात्र भयंकर आग पेटली आहे. कुसंगती मिळाल्यावर कोणाचा नाश होत नाही? नीचाच्या सल्ल्यापुढे शहाणपण टिकत नाही.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १३–२४ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १३ ते २४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १६, चौपाई ३; दोहा १६; २२, चौपाई ३; २३, चौपाई २; २४, चौपाई ४.