रामचरितमानस · अयोध्याकांड
मुलाला वनात जाऊ देणारी माता
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
चौदा वर्षे वनात राहायचे आहे, हे राजकुमार रामांना नुकतेच कळले आहे. त्यांची सावत्र आई राणी कैकेयी हिने राजांकडून दोन वर मिळवले आहेत; राजांनी ते तिला पूर्वी देऊ केले होते. एका वराने हा वनवास, आणि दुसऱ्याने तिचा पुत्र भरत याला राज्य. राम आपली माता राणी कौसल्या यांच्याकडे जातात. त्यांचा चेहरा प्रसन्न आहे, आणि मन त्याहूनही प्रसन्न. राजे आपल्याला अडवून ठेवतील, ही त्यांची भीती आता मिटली आहे. कौसल्यांना अजून काहीच कळलेले नाही. त्या रामांना आशीर्वाद देतात, त्यांचे मुके घेतात, आणि राज्याभिषेक केव्हा आहे ते विचारतात. आधी स्नान कर, जेवून घे, आणि मग पित्याकडे जा, असे त्या सांगतात. आपण वनात जात आहोत, असे राम त्यांना हळुवारपणे सांगतात. ते मृदू शब्द त्यांना बाणांसारखे लागतात, आणि त्या थरथरू लागतात. सारी हकीकत कळल्यावर त्यांना बोलवत नाही. एकीकडे धर्म, दुसरीकडे प्रेम; काय करावे, ते त्यांना ठरवता येत नाही. शेवटी त्या धीर धरतात, आणि आशीर्वाद देतात. मग रामांचे पाय धरून त्या रडू लागतात; राम त्यांना उठवतात, आणि त्यांचे सांत्वन करतात.
सुटलेला हत्ती
नव गयंद रघुबीर मन, राज अलान समान। छूट जानि बन-गमन सुनि, उर अनंद अधिकान॥
रामांचे मन नव्याने पकडलेल्या तरुण हत्तीसारखे आहे, आणि राजपद म्हणजे त्याला बांधून ठेवणारा खांब. वनात जायचे आहे हे ऐकताच आपण सुटलो, असे त्यांना वाटते, आणि त्यांच्या हृदयात आनंद उचंबळून येतो. हत्ती माणसाळवताना त्याला खांबाला बांधून ठेवतात. हातचे राज्य गेले म्हणून नगर रडत आहे, आणि इकडे रामांना पायातली साखळी गळून पडल्यासारखे वाटते.
चार आणि दहा वर्षे
बरष चारि-दस बिपिन बसि, करि पितु बचन प्रमान। आइ पाय पुनि देखिहउँ, मन जनि करसि मलान॥
राम मातेला विनवतात: “पित्याने मला वनाचे राज्य दिले आहे. मला आनंदाने तिकडे जाऊ द्या. चार आणि दहा वर्षे मी वनात राहीन, आणि पित्याचा शब्द खरा करीन. मग परत येऊन पुन्हा तुमच्या चरणांचे दर्शन घेईन. मन उदास होऊ देऊ नका.”
साप आणि चिचुंद्री
धरम सनेह उभय मति घेरी। भइ गति साँप छछुंदरि केरी॥ राखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू। धरम जाइ अरु बंधु-बिरोधू॥
कारण कळल्यावर कौसल्या स्तब्ध होतात: रामांना ठेवूनही घेता येत नाही, आणि जा असेही म्हणता येत नाही. धर्म आणि प्रेम या दोघांनी त्यांच्या बुद्धीला घेरले आहे. चिचुंद्री पकडलेल्या सापासारखी त्यांची अवस्था होते. त्या मनात म्हणतात, “मुलाला ठेवून घेतले आणि माझा हक्क सांगितला, तर धर्म जाईल, आणि भावाभावांत वैर येईल.” जुनी समजूत अशी आहे: चिचुंद्री पकडलेल्या सापाने ती गिळली तरी त्याला त्रास, आणि सोडली तरी त्रास.
पित्याची आज्ञा सर्वांत वर
सरल सुभाउ राम महँतारी। बोली बचन धीर धरि भारी॥ तात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका। पितु आयसु सब धरम क टीका॥
राम आणि भरत दोघेही आपलेच पुत्र, आणि पत्नीचाही एक धर्म असतो, असा त्या विचार करतात. रामांच्या माता सरळ स्वभावाच्या आहेत. मोठा धीर धरून त्या बोलतात: “बाळा, माझा जीव तुझ्यावरून ओवाळून टाकते. तू योग्यच केलेस. पित्याची आज्ञा हा सर्व धर्मांचा टिळा आहे.” कपाळावरचा टिळा चेहऱ्याची शोभा वाढवतो. तशीच पित्याची आज्ञा इतर सर्व धर्मांच्या वर असते, असे त्यांना म्हणायचे आहे.
शंभर अयोध्यांसारखे वन
जौं केवल पितु-आयसु ताता। तो जनि जाहु जानि बड़ि माता॥ जौं पितु मातु कहेउ बन जाना। तो कानन सत अवध समाना॥
कौसल्या पुढे म्हणतात: “बाळा, ही केवळ पित्याची आज्ञा असेल, तर जाऊ नकोस; कारण माता त्याहून मोठी आहे. पण पिता आणि माता दोघांनीही वनात जा असे सांगितले असेल, तर ते वन तुला शंभर अयोध्यांसारखे होईल.” वनातले देव तुझे पिता होतील, वनदेवता तुझ्या माता होतील, आणि तिथले पशुपक्षी तुझ्या चरणांची सेवा करतील, असे त्या पुढे सांगतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे ५१–५७ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे ५१ ते ५७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा ५१; दोहा ५३; ५५, चौपाई २; ५५, चौपाई ४; ५६, चौपाई १.