रामचरितमानस · अयोध्याकांड
दोन वरांची रात्र
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
संध्याकाळी राजे दशरथ आनंदाने राणी कैकेयीच्या महालात जातात. ती कोपभवनात गेली आहे, हे ऐकून ते घाबरतात. ती जुनी वस्त्रे नेसून जमिनीवर पडलेली त्यांना दिसते; तिने दागिने काढून फेकले आहेत. ते हात लावतात, तर ती त्यांचा हात झिडकारते. तुला जे हवे ते देईन, अशी ते पुत्र रामांची शपथ घेतात. ती हसते आणि दागिने अंगावर चढवते, जणू एखादी शिकारीण जाळे लावते आहे. राजे तिला बातमी सांगतात: उद्या रामांचा राज्याभिषेक आहे. ते शब्द तिला पिकलेल्या गळवाला हात लागल्यासारखे झोंबतात, पण ती वेदना हसण्यामागे लपवते. राजे राजनीतीत निपुण आहेत; पण काव्य म्हणते, स्त्रीचे वागणे हा अथांग सागर आहे. तिचे कपट त्यांना दिसत नाही. मग ती दोन वर मागते: तिच्या पुत्र भरताला राज्य, आणि रामांना वनवास. राजे सुन्न होतात. ते मनातल्या मनात विलाप करतात: “ऐन वेळी हे काय घडले! स्त्रीवर विश्वास ठेवला, आणि माझा घात झाला.” शब्द पाळण्यासाठी देह आणि धन सोडणाऱ्या पूर्वीच्या पुरुषांचे दाखले देऊन ती त्यांना टोमणे मारते. ते तिच्या पाया पडतात, आणि रामांना इथेच राहू दे, अशी विनवणी करतात. रात्रभर ते रामांचे नाव घेऊन आक्रोश करतात. सूर्योदयाला कैकेयी त्यांच्या मंत्र्याला एवढेच सांगते: राजांना रात्रभर झोप लागली नाही; का, ते देव जाणे.
रामांची शपथ
प्रिया प्रान-सुत-सरबस मोरे। परिजन-प्रजा-सकल बस तोरे॥ जौँ कछु कहउँ कपट करि तोही। भामिनि राम सपथ सत मोही॥
कोपभवनात राजे कैकेयीची विनवणी करतात. “प्रिये,” ते म्हणतात, “माझे प्राण, माझे पुत्र, माझे सर्वस्व, माझे कुटुंब आणि माझी सारी प्रजा तुझ्या स्वाधीन आहे. मी तुझ्याशी काही कपटाने बोलत असेन, तर सुंदरी, मला रामांची शंभर वेळा शपथ.” राम हे त्यांचे सर्वांत लाडके पुत्र. कैकेयी ही मोठी शपथ मनात तोलते, आणि हसते.
प्राण गेले तरी वचन नाही
झूठेहु हमहिँ दोष जनि देहू। दुइ कै चारि माँगि मकु लेहू॥ रघुकुल-रीति सदा चलि आई। प्रान जाहु बरु बचन न जाई॥
राजांनी एकदा दोन वरांचे वचन दिले, पण ते वर कधी दिलेच नाहीत, अशी तक्रार कैकेयीने केली आहे. राजे हसतात: “मला उगीच खोटा दोष देऊ नकोस. हवे तर दोनाऐवजी चार माग. रघुकुळाची ही रीत सदैव चालत आली आहे: प्राण गेले तरी चालतील, पण दिलेला शब्द जाता कामा नये.” रामांच्या राजघराण्याला प्राचीन काळचे राजे रघू यांचे नाव मिळाले आहे. रुसायला तिला आवडते, आणि ती आताही फक्त रुसली आहे, असे दशरथांना वाटते.
भरताला राज्य, रामांना वनवास
सुनहु प्रान-प्रिय भावत जी का। देहु एक बर भरतहि टीका॥ माँगउँ दूसर बर कर जोरी। पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी॥ तापस-बेष बिसेष उदासी। चौदह बरिस राम बन-बासी॥ सुनि मृदु बचन भूप हिय सोकू। ससि-कर छुअत बिकल जिमि कोकू॥
आता ती वर सांगते: “प्राणप्रिय, माझ्या मनात काय आहे ते ऐका. एक वर द्या: भरताला राज्याभिषेक. दुसरा वर मी हात जोडून मागते; नाथ, माझी इच्छा पुरी करा. तपस्व्याचा वेष घेऊन, जगापासून पूर्ण विरक्त होऊन, राम चौदा वर्षे वनात राहोत.” तिचे हे मृदू शब्द ऐकून राजांचे हृदय शोकाने भरते. चंद्रकिरणांचा स्पर्श होताच चक्रवाक पक्षी व्याकूळ होतो, तशी त्यांची अवस्था होते. भारतीय काव्यातला चक्रवाक रोज रात्री आपल्या जोडीदारापासून दुरावतो. म्हणून इतरांना गोड वाटणारे चांदणे त्याला फक्त दुःख देते.
पहाट होताच
होत प्रात मुनि बेष धरि, जौँ न राम बन जाहिँ। मोर मरन राउर अजस, नृप समुझिय मन माहिँ॥
दुसरा वर मागे घे, अशी राजे विनवणी करतात. तिचे उत्तर कठोर आहे: “पहाट होताच रामांनी मुनींचा वेष घेऊन वनात जावे. ते गेले नाहीत, तर महाराज, मनात पक्के समजून ठेवा: माझा मृत्यू होईल, आणि तुमची अपकीर्ती होईल.”
पहाट होऊच नये
राम राम रट बिकल भुआलू। जनु बिनु पंख बिहंग बिहालू॥ हृदय मनाव भोर जनि होई। रामहिँ जाइ कहइ जनि कोई॥
कैकेयी मुळीच ऐकत नाही, आणि राजे जमिनीवर कोसळतात. पंख नसलेल्या पक्ष्यासारखे तडफडत ते रात्रभर “राम, राम” असा धावा करत पडून राहतात. पहाट होऊच नये, आणि कोणीही जाऊन रामांना काही सांगू नये, अशी ते मनोमन प्रार्थना करतात. पहाटे रामांचा राज्याभिषेक व्हायचा होता. आता पहाट कैकेयीची मागणी घेऊन येणार आहे; म्हणून सूर्यच उगवू नये, असे राजांना वाटते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे २४–३८ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे २४ ते ३८. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २६, चौपाई ३; २८, चौपाई २; २९, चौपाई १; २९, चौपाई २; दोहा ३३; ३७, चौपाई १.