रामचरितमानस · अयोध्याकांड
जिथे राम, तिथे अयोध्या
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
राजकुमार रामांना चौदा वर्षे वनात जायचे आहे. त्यांच्या सावत्र आईने राजांकडून दोन वर मिळवले आहेत, आणि त्यांतला एक हा वनवास. ते वर राजांनी तिला पूर्वी देऊ केले होते. रामांच्या पत्नी सीता त्यांच्याबरोबर जात आहेत. हे ऐकून रामांचा भाऊ लक्ष्मण धावत येतो, आणि रामांचे पाय धरतो; त्याच्या तोंडून शब्द फुटत नाही. राम त्याला घरी राहून कुटुंबाची आणि प्रजेची काळजी घ्यायला सांगतात. लक्ष्मण त्यांचे पाय सोडत नाही: राम हेच त्याचे सर्वस्व. राम त्याला जवळ घेतात, आणि आईचा निरोप घेऊन ये, असे सांगतात. सावत्र आईने केलेल्या या क्रूर घावाने त्याची आई सुमित्रा कपाळ बडवून घेतात. पण त्या स्वतःला सावरतात, आणि आशीर्वाद देऊन लक्ष्मणाला रामांबरोबर पाठवतात. तिघे राजांकडे जातात. राजे त्यांना पुन्हा पुन्हा हृदयाशी धरतात. ते सीतेला इथेच राहण्याचा आग्रह करतात; मंत्र्याची पत्नी आणि राजघराण्याचे गुरू यांची पत्नीही तसेच सांगतात. सीता काहीच बोलत नाहीत. सावत्र आई रामांपुढे तापसांची वस्त्रे आणून ठेवते, आणि राजे बेशुद्ध पडतात. राम निघतात. गुरूंच्या दारी ते ब्राह्मणांना, म्हणजे पुरोहितांना, दाने देतात, आणि आपल्या माता असलेल्या राण्यांना दुःख होऊ देऊ नका, अशी लोकांना विनंती करतात.
प्रजा दुःखी, तो राजा नरकात
रहहु करहु सब कर परितोषू। नतरु तात होइहि बड़ दोषू॥ जासु राज प्रिय प्रजा दुखारी। सो नृप अवसि नरक अधिकारी॥
राम लक्ष्मणाला समजावतात. भरत आणि शत्रुघ्न हे भाऊ दूर आहेत, आणि राजे वृद्ध असून दुःखात आहेत. लक्ष्मणही गेला, तर नगराला कोणी उरणार नाही. “इथे राहा, आणि सर्वांचे समाधान कर. नाही तर, बंधू, मोठा दोष घडेल. ज्याच्या राज्यात प्रिय प्रजा दुःखी असते, तो राजा नक्कीच नरकाचा अधिकारी होतो.” ‘सर्वांचे’ म्हणजे राम आताच ज्यांची नावे घेतात ते सगळे: गुरू, राजे, राण्या, प्रजा आणि कुटुंब.
मला मागे ठेवू नका
उतर न आवत प्रेम-बस, गहे चरन अकुलाइ। नाथ दास मैं स्वामि तुम्ह, तजहु त कहाँ बसाइ॥
रामांचे मृदू शब्द ऐकून लक्ष्मण व्याकूळ होतो. प्रेमाने विवश झाल्यामुळे त्याला उत्तर सुचत नाही. कासावीस होऊन तो रामांचे पाय धरतो: “नाथ, मी तुमचा दास आहे, आणि तुम्ही माझे स्वामी. तुम्हीच मला सोडले, तर माझे काय चालणार?” आपण गुरू, पिता, माता कोणालाच जाणत नाही, असे तो पुढे म्हणतो; जगातले सारे प्रेम आणि नाते त्याच्यासाठी फक्त रामांमध्ये आहे.
जिथे राम राहतात
धीरज धरेउ कुअवसर जानी। सहज सुहृद बोली मृदु बानी॥ तात तुम्हारि मातु बैदेही। पिता-राम सब भाँति सनेही॥ अवध तहाँ जहँ राम-निवासू। तहइँ दिवस जहँ भानु-प्रकासू॥ जौँ पै सीय राम बन जाहीँ। अवध तुम्हार काज कछु नाहीं॥
लक्ष्मणाची आई सुमित्रा सारे ऐकतात. वेळ कठीण आहे, हे जाणून त्या धीर धरतात, आणि मित्राच्या सहज जिव्हाळ्याने मृदू स्वरात बोलतात. “बाळा, वैदेही तुझी आई आहे, आणि सर्व प्रकारे तुझ्यावर प्रेम करणारे राम तुझे पिता. जिथे राम राहतात, तिथे अयोध्या; जिथे सूर्याचा प्रकाश, तिथे दिवस. सीता आणि राम वनात जात असतील, तर अयोध्येत तुझे काहीच काम नाही.” वैदेही म्हणजे विदेह देशाची राजकन्या; सुमित्रांना सीता म्हणायचे आहे.
खरी पुत्रवती
पुत्रवती जुबती जग सोई। रघुपति भगत जासु सुत होई॥ नतरु बाँझ भलि बादि बिआनी। राम बिमुख सुततेँ हित जानी॥
तुझे मन रामांच्या चरणी रमले असेल, तर तू फार भाग्यवान आहेस, असे सुमित्रा लक्ष्मणाला सांगतात. मग त्या आपल्याच शब्दांत म्हणतात: “जिचा पुत्र रघुपतींचा भक्त आहे, तीच तरुणी या जगात खरी पुत्रवती. नाही तर ती वांझ असलेली बरी. रामांपासून विमुख झालेल्या पुत्राकडून जी आपले हित होईल असे मानते, तिने व्यर्थच जन्म दिला.” रामांबरोबर पाठवताना त्या आपल्याच पुत्राशी असे बोलतात. राम वनात जात आहेत, हे लक्ष्मणाचे भाग्यच आहे, असे त्या त्याला सांगतात.
तापसाचा वेष
लोग बिकल मुरछित नरनाहू। काह करिय कछु सूझ न काहू॥ राम तुरत मुनि-बेष बनाई। चले जनक जननिहि सिर नाई॥ सजि बन-साज-समाज सब, बनिता बंधु समेत। बंदि बिप्र-गुरु-चरन प्रभु, चले करि सबहि अचेत॥
सावत्र आईने रामांपुढे तापसांची वस्त्रे ठेवली आहेत, आणि तिचे शब्द राजांना बाणासारखे लागतात. लोक व्याकूळ झाले आहेत, राजे बेशुद्ध पडले आहेत, आणि काय करावे ते कोणालाच सुचत नाही. राम लगेच मुनींचा वेष धारण करतात, पिता आणि माता यांना मस्तक नमवतात, आणि निघतात. वनासाठी लागणारी सारी तयारी ते करतात. पत्नी आणि भाऊ यांच्यासह ते ब्राह्मणांच्या आणि गुरूंच्या चरणी वंदन करतात. सर्वांना शुद्ध हरपलेल्या अवस्थेत मागे टाकून मग प्रभू निघतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे ७०–८० ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे ७० ते ८०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ७१, चौपाई ३; दोहा ७१; ७४, चौपाई १; ७४, चौपाई २; ७५, चौपाई १; ७९, चौपाई ४; दोहा ७९.