रामचरितमानस · अयोध्याकांड
रामांनी कुठे राहावे?
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
अयोध्येचे राजकुमार राम वनवासाला निघाले आहेत. पत्नी सीता आणि भाऊ लक्ष्मण त्यांच्यासोबत आहेत. वनातून चालत ते वाल्मीकी मुनींच्या आश्रमात पोहोचतात. वाल्मीकी थोर ऋषी आहेत; ते ब्राह्मण, म्हणजे पुरोहितांच्या वर्णाचे आहेत. त्यांच्या आश्रमातले पशुपक्षी वैर विसरून राहतात. वाल्मीकी बाहेर येऊन पाहुण्यांचे स्वागत करतात, त्यांना आसन देतात, आणि गोड कंदमुळे व फळे खायला देतात. मग राम हात जोडून सांगतात, राणीने, म्हणजे सावत्र आईने, आपल्याला वनात कसे धाडले. हे सारे आपल्या पुण्याचेच फळ आहे, असे ते मानतात: वडिलांचे वचन पाळले गेले, आईचे हित झाले, भावाला राज्य मिळाले, आणि मुनींचे दर्शन घडले. मग ते विचारतात: पानांची आणि गवताची झोपडी बांधून काही काळ राहता येईल, आणि कोणत्याही मुनीला त्रास होणार नाही, अशी जागा कोणती? वाल्मीकी रामांची स्तुती करतात. काव्य रामांना माणसाचा देह घेतलेले साक्षात परमेश्वर मानते, आणि मुनीही तेच सांगतात. “तुम्ही मला राहायला जागा विचारता,” ते म्हणतात. “तुम्ही नसाल अशी एक जागा आधी मला सांगा; मग मी तुम्हाला जागा दाखवतो.” इतके प्रेमाने भरलेले बोल ऐकून राम लाजून मनातल्या मनात हसतात. मग मुनी हसून रामांना राहण्याजोगी घरे सांगतात: जे रामांवर प्रेम करतात, त्यांची हृदये.
मुनींना त्रास नको
मुनि-तापस जिन्ह तें दुख लहहीँ। ते नरेस बिनु पावक दहहीँ॥ मंगल-मूल बिप्र-परितोषू। दहइ कोटि-कुल भूसुर रोषू॥
कोणत्याही मुनीला त्रास होणार नाही, अशी जागा सांगा, असे राम मुनींना विनवतात. त्याचे कारणही ते सांगतात: “ज्या राजांमुळे मुनींना आणि तपस्व्यांना दुःख भोगावे लागते, ते राजे आगीशिवायच जळतात. ब्राह्मणांचे समाधान हे सर्व मंगलाचे मूळ आहे. आणि ब्राह्मणांचा राग कोटी कुळे जाळून टाकतो.” चार वर्णांत ब्राह्मण सर्वांत श्रेष्ठ मानले जात; या ओळी त्यांना भूसुर, म्हणजे पृथ्वीवरचे देव, म्हणतात. म्हणून आपण कुठे जावे, ते मुनींनीच दाखवावे, असे राम म्हणतात.
नेति नेति
राम सरूप तुम्हार, बचन अगोचर बुद्धि पर। अबिगत अकथ अपार, नेति नेति नित निगम कह॥
वाल्मीकी उत्तर देतात: “रामा, तुमचे खरे स्वरूप शब्दांच्या पलीकडचे आहे, बुद्धीच्याही पलीकडचे. ते इंद्रियांना जाणवत नाही, सांगता येत नाही, आणि त्याला अंत नाही. वेद सदैव त्याच्याविषयी ‘नेति नेति’ म्हणतात: हे नव्हे, हे नव्हे.” याच्या आधी एका स्तुतीच्या छंदात मुनींनी रामांना जगाचे स्वामी म्हटले आहे; आणि सीतेला, रामांच्या इच्छेने जग घडवणारी आणि मोडणारी शक्ती म्हटले आहे. परम सत्य काय नाही, एवढेच सांगून वेद त्याचे वर्णन करू शकतात.
जाणणे म्हणजेच होणे
सोइ जानइ जेहि देउ जनाई। जानत तुम्हहिँ तुम्हइ होइ जाई॥ तुम्हरिहि कृपा तुम्हहिँ रघुनंदन। जानहिँ भगत भगत उर-चंदन॥
जग घडवणारे, राखणारे आणि संपवणारे देवही रामांचे रहस्य जाणत नाहीत, असे वाल्मीकी सांगतात. “तुम्ही ज्याला जाणू देता, तोच तुम्हाला जाणतो; आणि तुम्हाला जाणताच तो तुमचेच रूप होतो. हे रघुनंदना, तुमच्या कृपेनेच भक्त तुम्हाला जाणतात. भक्तांच्या हृदयाला तुम्ही शीतल चंदनासारखे आहात.” चंदनाचा लेप अंगाला थंडावा देतो, दाह शांत करतो. तसेच राम आपल्यावर प्रेम करणाऱ्यांचे हृदय शांत करतात.
जसे सोंग, तसे नाचणे
राम देखि सुनि चरित तुम्हारे। जड़ मोहहिँ बुध होहिँ सुखारे॥ तुम्ह जो कहहु करहु सब साँचा। जस काछिय तस चाहिय नाचा॥
संतांसाठी आणि देवांसाठी रामांनी माणसाचा देह घेतला आहे, आणि ते पृथ्वीवरच्या राजासारखे बोलतात, वागतात, असे वाल्मीकी म्हणतात. “रामा, तुमची चरित्रे पाहून आणि ऐकून मूर्ख गोंधळून जातात, आणि ज्ञानी आनंदित होतात. तुम्ही जे बोलता आणि करता, ते सारे खरे आहे. जसे सोंग घेतले, तसेच नाचावे लागते.” माणसाचा वेष घेतला, म्हणून रामांना माणसाचीच भूमिका वठवावी लागते.
रामांसाठी घरे
तुम्हहिँ छाड़ि गति दूसरि नाहीँ। राम बसहु तिन्ह के मन माहीँ॥ जननी सम जानहिँ पर-नारी। धन पराव बिष तेँ बिष भारी॥
रामांनी कोणत्या हृदयांत राहावे, ते मुनी सांगत आहेत. “ज्यांना तुमच्याशिवाय दुसरा आधार नाही, रामा, त्यांच्या मनात तुम्ही राहा. जे परस्त्रीला आईसमान मानतात, आणि परक्याचे धन विषाहूनही जहाल विष मानतात…” वाक्य पुढे चालूच राहते: जे दुसऱ्यांची भरभराट पाहून आनंदित होतात, त्यांच्या संकटाने दुःखी होतात, आणि रामांना प्राणांसारखे प्रिय मानतात, त्यांची मने ही रामांची सुंदर घरे आहेत.
हेच तुमचे स्वतःचे घर
जाहि न चाहिय कबहुँ कछु, तुम्ह सन सहज सनेह। बसहु निरंतर तासु मन, सो राउर निज-गेह॥
वाल्मीकी आपली यादी संपवतात: “ज्याला कधीच काहीही नको असते, आणि ज्याचे तुमच्यावर सहज, स्वाभाविक प्रेम असते, त्याच्या मनात तुम्ही निरंतर राहा. तेच तुमचे स्वतःचे घर.” मुनींनी इतकी घरे सांगितली; आणि शेवटच्या घराला काहीच नको आहे. ते हृदय काहीही मागत नाही, फक्त प्रेम करते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १२४–१३१ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १२४ ते १३१. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १२६, चौपाई २; सोरठा १२६; १२७, चौपाई २; १२७, चौपाई ४; १३०, चौपाई ३; दोहा १३१.