रामचरितमानस · अयोध्याकांड
हे तुमचे कोण?
॥ रामचरितमानस · अयोध्याकांड ॥
यमुना जिथे गंगेला मिळते, ते प्रयाग सोडून राम वनाच्या दिशेने चालू लागतात. पत्नी सीता, भाऊ लक्ष्मण, आणि निषाद लोकांचा प्रमुख, त्यांचा मित्र गुह त्यांच्यासोबत आहेत. प्रयागचे मुनी वाट दाखवायला आपले चार शिष्य पाठवतात. यमुनेकाठी पोहोचल्यावर राम शिष्यांना परत पाठवतात, आणि आपल्या देहासारख्या सावळ्या यमुनेच्या पाण्यात स्नान करतात. काठावरचे लोक त्यांना पाहायला धावत येतात. एक तेजस्वी तरुण तापसही येतो. त्याची गती कवीलाही कळत नाही, असे काव्य म्हणते; ते त्याचे नावही सांगत नाही. तो रामांच्या पाया पडतो, आणि राम त्याला हृदयाशी धरतात. मग राम गुहाला खूप उपदेश करून घरी पाठवतात. वाटेत गावकरी आपली कामे टाकून या तिघांकडे पाहत राहतात. गावच्या बायका प्रश्न घेऊन सीतेकडे येतात. ते जिथून जातात, त्या प्रत्येक गावात लोक त्यांचीच चर्चा करतात.
कसले हे आई-बाप?
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे। जिन्ह पठये बन बालक ऐसे॥ राम-लखन-सिय रूप निहारी। होहिँ सनेह बिकल नर-नारी॥
“सांग गं सखे, असल्या मुलांना वनात पाठवणारे ते आई-वडील कसे असतील?” यमुनेकाठच्या बायका एकमेकींना असे म्हणतात. राम, लक्ष्मण आणि सीता यांचे रूप पाहून स्त्री-पुरुष प्रेमाने व्याकूळ होतात. त्यांच्यातल्या वडीलधाऱ्या, जाणत्या लोकांनी हे प्रवासी कोण, ते ओळखले आहे. सारी कथा ऐकून राणीने आणि राजांनी चूक केली, असे सगळे म्हणतात.
हे तुमचे कोण?
कोटि मनोज लजावनिहारे। सुमुखि कहहु को आहिँ तुम्हारे॥ सुनि सनेहमय मंजुल-बानी। सकुची सिय मन महँ मुसुकानी॥
गावच्या बायका सीतेभोवती जमतात, आणि पुन्हा पुन्हा त्यांच्या पायांना स्पर्श करतात. त्या साध्या शब्दांत दोघा राजकुमारांचे कौतुक करतात: एक सावळा, एक गोरा, आणि दोघांचे मुख शरदातल्या चंद्रासारखे. मग त्या विचारतात: “सुमुखी, कोटी मदनांनाही लाजवणारे हे दोघे तुमचे कोण, ते सांगा ना!” त्यांचे प्रेमळ, मृदू बोल ऐकून सीता लाजतात, आणि मनातल्या मनात हसतात.
डोळ्यांनी दिलेले उत्तर
सहज सुभाय सुभग तन गोरे। नाम लखन लघु देवर मोरे॥ बहुरि बदन-बिधु अंचल ढाँकी। पिय-तन चितइ भौंह करि बाँकी॥ खंजन मंजु तिरीछे नयननि। निज पति कहेउ तिन्हहिँ सिय सयननि॥ भई मुदित सब ग्राम-बधूटी। रंकन्ह राय-रासि जनु लूटी॥
सीता बायकांकडे पाहतात, मग खाली जमिनीकडे पाहतात, आणि गोड स्वरात उत्तर देतात. “हे जे गोरे आहेत, स्वभावाने साधे आणि देखणे, त्यांचे नाव लक्ष्मण. ते माझे धाकटे दीर आहेत.” मग त्या चंद्रासारखे आपले मुख पदराने झाकतात, प्रियतमाकडे पाहतात, आणि भुवई किंचित वाकवतात. खंजन पक्ष्यासारख्या सुंदर डोळ्यांच्या तिरप्या कटाक्षाने त्या खुणेनेच सांगतात: हे माझे पती. गावच्या सगळ्या बायकांना आनंद होतो; जणू कंगालांनी राजाचा खजिनाच लुटला आहे. मग त्या सीतेच्या पाया पडतात, आणि त्यांना आशीर्वाद देतात.
ते जातील ती भूमी धन्य
ते पितु-मातु धन्य जिन्ह जाये। धन्य सो नगर जहाँ ते आये॥ धन्य सो देस-सैल-बन-गाऊँ। जहँ जहँ जाहिँ धन्य सोइ ठाऊँ॥
काही गावकरी राजा-राणीला दोष देतात; एकजण म्हणतो, राजांनी बरे केले, कारण त्यामुळे आपल्याला हे दर्शन घडले. मग ते साध्या, प्रेमळ शब्दांत एकमेकांना म्हणतात: “ज्यांनी यांना जन्म दिला, ते आई-वडील धन्य. हे ज्या नगरातून आले, ते नगर धन्य. तो देश, ते डोंगर, ती वने आणि ती गावे धन्य; आणि हे जिथे जिथे जातात, ते प्रत्येक ठिकाण धन्य.” हे प्रवासी ज्याला प्रिय मानतात, त्याला घडवताना ब्रह्मदेवालाही आनंद झाला, असेही ते म्हणतात.
दोघा भावांच्या मध्ये
आगे राम लखन बने पाछे। तापस-बेष बिराजत काछे॥ उभय बीच सिय सोहति कैसे। ब्रह्म जीव बिच माया जैसे॥
पुढे राम आणि मागे लक्ष्मण चालत आहेत; तापसांच्या वेषात दोघेही शोभून दिसतात. या दोघांच्या मध्ये सीता कशा दिसतात? जणू ब्रह्म आणि जीव यांच्यामध्ये माया, म्हणजे भ्रमाची शक्ती, उभी आहे. ब्रह्म म्हणजे एकमेव परमतत्त्व, आणि जीव म्हणजे प्रत्येक प्राणी. कवी आणखी दोन उपमा देतात. मदन आणि वसंत यांच्यामध्ये मदनाची पत्नी रती असावी, तशा सीता दिसतात. आणि चंद्र व बुध ग्रह यांच्यामध्ये चंद्राची प्रिया रोहिणी तारका असावी, तशाही.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ अयोध्याकांड · दोहे १०९–१२३ ॥
रामचरितमानस, अयोध्याकांड, दोहे १०९ ते १२३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १११, चौपाई ४; ११७, चौपाई १; ११७, चौपाई ३; ११७, चौपाई ४; १२२, चौपाई ३; १२३, चौपाई १.