रामचरितमानस · बालकांड: रामजन्म ते विवाह
नववधू अयोध्येत
॥ रामचरितमानस · बालकांड ॥
राजकुमार राम आणि त्यांचे तिघे भाऊ यांचे विवाह जनकपुरात सीता आणि आणखी तीन राजकन्यांशी झाले आहेत. जनकपूर हे सीतांचे पिता राजे जनक यांचे नगर. आता चौघी नववधूंना सासरी निघायचे आहे. सारे नगर दुःखात बुडते. सीतांनी पाळलेले आणि बोलायला शिकवलेले पोपट आणि मैनासुद्धा त्यांच्यासाठी टाहो फोडतात. जनक येतात, आणि त्यांचाही धीर सुटतो. त्यांचे शहाणे मंत्री त्यांना सावरतात, आणि चौघी नववधूंना पालख्यांत बसवले जाते. जनक मुलींना स्त्रीचा धर्म आणि कुळाच्या रीती शिकवतात. त्यांच्यासोबत ते पुष्कळ दासी आणि सेवक देतात. रामांचे पिता, अयोध्येचे राजे दशरथ, घरी परतायला निघतात. जनक त्यांना पोहोचवायला खूप दूरवर जातात. माघारी फिरण्यापूर्वी ते रामांपुढे हात जोडतात. योगी ज्यांचा शोध घेतात, ते प्रभू तुम्हीच, अशी ते रामांची स्तुती करतात. वऱ्हाडाच्या स्वागतासाठी अयोध्या सजली आहे. दशरथांच्या राण्या, म्हणजे चौघा राजकुमारांच्या माता, चारही जोडप्यांना ओवाळतात. त्यांचा आनंद गगनात मावत नाही. त्या रात्री दशरथ राण्यांना सांगतात, पापण्या जशा डोळ्यांना जपतात, तशा या नव्या सुनांना जपा. आनंदाचे दिवस भराभर जातात. ज्या मुनींच्या यज्ञाचे रक्षण एकदा रामांनी आणि त्यांच्या भावाने केले होते, ते रोज निघायचे म्हणतात. पण रामांच्या प्रेमळ विनवण्या त्यांना थांबवून ठेवतात. शेवटी, पाहिलेल्या साऱ्या गोष्टींची स्तुती करत ते निघतात. इथे काव्याचे पहिले कांड संपते.
जनकांचा बांध फुटला
सीय बिलोकि धीरता भागी। रहे कहावत परम-बिरागी॥ लीन्हि राय उर लाइ जानकी। मिटी महा-मरजाद ज्ञान की॥
मग जनक येतात; त्यांचे डोळे भरून आले आहेत. लोक त्यांना परम विरागी म्हणत. तरीही सीतांना पाहताच त्यांचा सारा धीर पळून जातो. राजे जानकींना हृदयाशी धरतात, आणि त्यांच्या ज्ञानाचे सारे बांध फुटतात. जनकांना विदेह, म्हणजे “देह नसलेले”, म्हणत; जगाच्या ओढीपलीकडे गेलेले राजे. तरीही लेकीवरचे प्रेम ते सारे भेदून बाहेर येते.
मातांचा आनंद
बस्तु अनेक निछावरि होहीं। भरी प्रमोद मातु सब सोहीं॥ पावा परम-तत्व जनु जोगी। अमृत लहेउ जनु संतत रोगी॥ जनम-रंक जनु पारस पावा। अंधहि लोचन लाभ सुहावा॥ मूक-बदन जनु सारद छाई। मानहुँ समर सूर जय पाई॥
अयोध्येत माता चारही जोडप्यांना सिंहासनांवर बसवतात, आणि त्यांची पूजा करतात. अनेक वस्तू त्यांच्यावरून ओवाळून दान दिल्या जातात. सगळ्या माता आनंदाने भरून शोभून दिसतात. जणू एखाद्या योग्याला परमतत्त्व सापडले आहे, किंवा जन्मभर आजारी असलेल्याला अमृत मिळाले आहे. जणू जन्मापासून दरिद्री असलेल्याला परीस मिळाला आहे, किंवा आंधळ्याला सुंदर दृष्टी लाभली आहे. जणू मुक्याच्या जिभेवर सरस्वती येऊन बसल्या आहेत, किंवा एखाद्या वीराने रणांगणात विजय मिळवला आहे.
सर्व काही तुमचेच
माँगत बिदा राउ अनुरागे। सुतन्ह समेत ठाढ़ भये आगे॥ नाथ सकल संपदा तुम्हारी। मैं सेवक समेत सुत नारी॥
विश्वामित्र ऋषी निरोप मागतात. रामांचे पिता राजे दशरथ प्रेमाने भारावून जातात, आणि पुत्रांसह त्यांच्यापुढे उभे राहतात. ते म्हणतात, “नाथ, ही सारी संपत्ती तुमची आहे. मी तुमचा सेवक आहे; माझे पुत्र आणि माझ्या राण्याही तुमचेच सेवक आहेत.” पुढे ते मुनींना विनवतात, मुलांवरचे प्रेम सदैव असू द्यावे, आणि पुन्हा भेटायला यावे. मग ते मुनींच्या पाया पडतात, आणि त्यांच्या तोंडून शब्द फुटत नाही.
ज्याचा पैलतीर दिसत नाही
निज गिरा पावनि करन कारन, राम-जस तुलसी कह्यो। रघुबीर चरित अपार बारिधि, पार कबि कवने लह्यो॥ उपबीत ब्याह उछाह मंगल, सुनि जे सादर गावहीँ। वैदेहि-राम-प्रसाद तेँ जन, सर्बदा सुख पावहीँ॥
आपली वाणी पवित्र व्हावी म्हणून तुलसीदासांनी रामांचे यश गायले आहे. रघुवीर रामांचे चरित्र म्हणजे किनारा नसलेला सागर; त्याचा पैलतीर कोणत्या कवीला कधी गाठता आला? मुंज आणि विवाह यांची ही मंगल, आनंदाची कथा जे ऐकतील आणि आदराने गातील, त्यांना सीता-रामांच्या कृपेने सदैव सुख मिळेल. मुंज, म्हणजे उपनयन, हा मुलाचा विद्येचा आरंभ करणारा संस्कार. पहिल्या कांडाने हे दोन्ही प्रसंग सांगितले आहेत.
गाणाऱ्यांना आनंद
सिय रघुबीर बिबाह, जे सप्रेम गावहिँ सुनहिँ। तिन्ह कहँ सदा उछाह, मंगलायतन राम जस॥
सीता आणि रघुवीर राम यांचा विवाह जे प्रेमाने गातात आणि ऐकतात, त्यांना सदैव आनंद मिळतो. कारण रामांचे यश हे सर्व मंगलांचे घर आहे. या सोरठ्याने बालकांड, म्हणजे रामांच्या बालपणाचे पहिले कांड, संपते. आता काव्य अयोध्याकांडाकडे वळते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ बालकांड · दोहे ३३८–३६१ ॥
रामचरितमानस, बालकांड, दोहे ३३८ ते ३६१. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ३३८, चौपाई ३; ३५०, चौपाई ३; ३५०, चौपाई ४; ३६०, चौपाई ३; ३६१, छंद १; सोरठा ३६१.