रामचरितमानस · किष्किंधाकांड
हनुमानांना प्रभू भेटले
॥ रामचरितमानस · किष्किंधाकांड ॥
पळवून नेलेल्या सीतेचा शोध घेत राम आणि त्यांचे भाऊ लक्ष्मण ऋष्यमूक पर्वताजवळ आले. वानरांचा एक राजा सुग्रीव आपल्या मंत्र्यांसह तिथे लपून राहत होता. त्याचा भाऊच त्याचा वैरी झाला होता. त्या दोन बलवान अनोळखी वीरांना पाहून सुग्रीव घाबरला. भावाने त्यांना आपला घात करायला पाठवले असेल, तर हा पर्वत सोडून पळून जावे, असे त्याला वाटले. म्हणून त्याने आपल्या वानरांपैकी हनुमानांना पाठवले. ते तरुण ब्राह्मणाचा वेश घेऊन खरी गोष्ट जाणून घ्यायला गेले. हनुमानांनी नमस्कार करून विचारले, “एक सावळे, एक गोरे, कोमल पायांनी या कठीण जमिनीवरून चालणारे तुम्ही कोण? तुम्ही देव आहात, अथवा माणसाच्या रूपात जन्मलेले सगळ्या जगांचे स्वामी?” रामांनी सांगितले, “आम्ही कोसलराजाचे पुत्र. पित्याच्या आज्ञेने वनात आलो आहोत. एका राक्षसाने माझ्या पत्नीला पळवून नेले आहे.” हनुमानांनी आपल्या प्रभूंना ओळखले. ते म्हणाले, “प्रभूंच्या मायेत गुंतलो होतो, म्हणून मी तुम्हाला आधी ओळखले नाही.” त्यांनी आपले खरे रूप धारण केले, आणि रामांनी त्यांना हृदयाशी धरले. सुग्रीवाशी मैत्री करावी, अशी विनंती हनुमानांनी रामांना केली. सुग्रीव सगळीकडे वानर पाठवून सीतेचा शोध घेईल, असे त्यांनी सांगितले. मग दोघा भावांना पाठीवर बसवून ते पर्वतावर घेऊन गेले.
वाटेवरचे दोन भाऊ
कुंदेंदीवरसुंदरावतिबलौ विज्ञानधामावुभौ शोभाढ्यौ वरधन्विनौ श्रुतिनुतौ गोविप्रवृंदप्रियौ। मायामानुषरूपिणौ रघुवरौ सद्धर्म वर्मौ हितौ सीतान्वेषण तत्परौ पथिगतौ भक्तिप्रदौ तौ हि नः॥
चौथे कांड, किष्किंधाकांड, संस्कृत प्रार्थनांनी सुरू होते. पहिल्या श्लोकात कवी दोघा भावांचे दर्शन घेतात: “कुंदाच्या फुलासारखे आणि नीलकमळासारखे सुंदर, अतिशय बलवान, ज्ञानाचे धाम; शोभेने संपन्न, श्रेष्ठ धनुर्धर, वेदांनी स्तवलेले, गाई आणि ब्राह्मणांवर प्रेम करणारे. मायेने मानवरूप धारण केलेले, रघुकुळातले श्रेष्ठ, सद्धर्माचे कवच, सर्वांचे हित करणारे. सीतेचा शोध घेत वाटेने चाललेले ते दोघे आम्हाला भक्ती देवोत.” कुंदाचे फूल पांढरे आणि नीलकमळ सावळे; जसे गोरे लक्ष्मण आणि सावळे राम.
हनुमानांनी प्रभूंना ओळखले
प्रभु पहिचानि परेउ गहि चरना। सो सुख उमा जाइ नहिँ बरना॥ पुलकित तन मुख आव न बचना। देखत रुचिर बेष कै रचना॥
रामांचे उत्तर साधे होते: कोसलचे दोन भाऊ, पळवलेल्या पत्नीच्या शोधात निघालेले. ते ऐकताच हनुमानांनी प्रभूंना ओळखले, आणि ते त्यांचे पाय धरून पडले. शिव पार्वतीला सांगतात, “उमा, ते सुख शब्दांत सांगता येत नाही.” हनुमानांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. तोंडातून शब्द फुटेना. प्रभूंच्या वेशाची सुंदर रचना ते पाहतच राहिले.
न डळमळणारा सेवक
सो अनन्य जाके असि, मति न टरइ हनुमंत। मैँ सेवक सचराचर, रूप स्वामि भगवंत॥
रामांनी हनुमानांना उठवले, हृदयाशी धरले आणि अश्रूंनी त्यांना शांत केले. “तू मला लक्ष्मणाहून दुप्पट प्रिय आहेस,” असे राम म्हणाले. मग ते म्हणाले, “हनुमंता, ज्याची बुद्धी या विचारापासून ढळत नाही, तोच अनन्य भक्त: ‘मी सेवक आहे, आणि हे सगळे चराचर जग माझ्या स्वामींचे, भगवंतांचे रूप आहे.’” सगळे मला समदर्शी म्हणतात, असे राम आत्ताच म्हणाले होते. तरीही ज्याला दुसऱ्या कुणाचा आधार नाही, असा सेवक त्यांना प्रिय असतो.
अग्नीच्या साक्षीने मैत्री
तब हनुमंत उभय दिसि, की सब कथा सुनाइ। पावक साखी देइ करि, जोरी प्रीति दृढ़ाइ॥
पर्वतावर सुग्रीवाने रामांच्या चरणी मस्तक ठेवले. ‘विधाता खरोखरच या दोघांना माझे मित्र करणार आहे?’ असे त्याच्या मनात येत होते. मग हनुमानांनी दोन्ही बाजूंना एकमेकांची सगळी कथा सांगितली. अग्नीला साक्षी ठेवून राम आणि सुग्रीव यांनी दृढ मैत्री जोडली. पवित्र शपथांना अग्नी साक्षी असतो, जसा तो लग्नातही असतो.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ किष्किंधाकांड · दोहे १–४ ॥
रामचरितमानस, किष्किंधाकांड, दोहे १ ते ४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १, श्लोक १; २, चौपाई ३; दोहा ३; दोहा ४.