रामचरितमानस · किष्किंधाकांड
लक्ष्मणाचा राग, रामांची अंगठी
॥ रामचरितमानस · किष्किंधाकांड ॥
पावसाळा संपला, निर्मळ शरद ऋतू आला. तरीही राक्षसाने पळवलेल्या रामांच्या पत्नीची काहीच खबर नव्हती. रामांनी सुग्रीवाला वानरांचा राजा केले होते. राम आपल्या भावाला, लक्ष्मणाला, म्हणाले, “राज्य, नगर आणि पत्नी मिळताच सुग्रीव मला विसरला. ज्या बाणाने मी त्याच्या भावाला मारले, त्याच बाणाने उद्या या मूर्खाला मारीन.” लक्ष्मणाने धनुष्याला दोरी चढवली. पण नेहमीसारखे दयाळू राम त्याला म्हणाले, “मित्राला भीती दाखव, आणि इकडे घेऊन ये.” इकडे हनुमानांनी राजाला आधीच आठवण करून दिली होती. रामांची आणि सुग्रीवाची भेट हनुमानांनीच घडवली होती. वानरांना गोळा करायला दूत आधीच निघाले होते. लक्ष्मण संतापून नगरात आला, आणि नगर जाळून टाकायची धमकी देऊ लागला. सुग्रीवाने त्याला शांत करायला हनुमानांना पाठवले. मग सुग्रीव स्वतः येऊन पाया पडला, आणि लक्ष्मणाने त्याला मिठी मारली. हे काव्य रामांना साक्षात परमेश्वर मानते. त्यांच्यापुढे सुग्रीवाने विनवले, “देवा, तुमची माया फार प्रबळ आहे. तुमच्या कृपेनेच कोणी तिच्यातून सुटतो.” राम हसले, आणि त्यांनी शोध सुरू करायला सांगितले. असंख्य वानरांचे थवे आले. सुग्रीवाने त्यांना सगळ्या दिशांना पाठवले, आणि महिन्याच्या आत परत यायला सांगितले. सर्वांत बलवान वानरांचे एक पथक त्याने दक्षिणेला पाठवले; त्यात हनुमानही होते. रामांच्या कामात आपल्या देहाचेही भान विसरून त्यांनी वने, नद्या, डोंगर आणि गुहा धुंडाळल्या.
भीती दाखवून घेऊन ये
तब अनुजहि समुझावा, रघुपति करुनासीवँ। भय देखाइ लेइ आवहु, तात सखा सुग्रीवँ॥
सुग्रीवाला मारीन, असे राम म्हणाले आहेत. आपल्या प्रभूंना रागावलेले पाहून लक्ष्मणाने धनुष्याला दोरी चढवली, आणि हातात बाण घेतले. तेव्हा करुणेचे सागर राम धाकट्या भावाला समजावून म्हणाले, “बाळा, सुग्रीव आपला मित्र आहे. त्याला भीती दाखव, आणि इकडे घेऊन ये.” ही कथा शिव आपली पत्नी पार्वती हिला सांगत आहेत. या ओळींच्या आधी ते विचारतात: ज्यांच्या कृपेने माणसांचा मद आणि मोह सुटतो, त्यांना स्वप्नात तरी राग येईल का? रामांच्या चरणी प्रेम असलेले ज्ञानी मुनीच रामांची ही लीला जाणतात, असे शिव म्हणतात.
विषयांसारखी नशा नाही
नाथ बिषय सम मद कछु नाहीँ। मुनि मन मोह करइ छन माहीँ॥ सुनत बिनीत बचन सुख पावा। लछिमन तेहि बहु बिधि समुझावा॥
संतापलेला लक्ष्मण महालात येऊन बसला आहे. सुग्रीव त्याच्या पाया पडतो, आणि लक्ष्मण त्याचा हात धरून त्याला जवळ घेतो. सुग्रीव म्हणतो, “नाथ, विषयसुखांसारखी दुसरी नशा नाही. क्षणात ती मुनींच्याही मनाला मोहात पाडते.” हे नम्र बोलणे ऐकून लक्ष्मणाला आनंद होतो, आणि तो सुग्रीवाला अनेक प्रकारे धीर देतो.
देह मिळाल्याचे फळ
तजि माया सेइय परलोका। मिटहिँ सकल भव-संभव-सोका॥ देह धरे कर यह फल भाई। भजिय राम सब काम बिहाई॥
सुग्रीवाने आपले उत्तम वीर दक्षिणेला पाठवले. त्यांत हनुमान, अंगद आणि अस्वलांचे राजे जांबवान हेही होते. सुग्रीवाने त्यांना सांगितले, “माया सोडून परलोकाची सेवा करावी; मग संसारातून जन्मणारे सगळे दुःख मिटते. बंधूंनो, देह मिळाल्याचे फळ हेच: सगळ्या इच्छा सोडून रामांचे भजन करावे.” जगाला भुलवणाऱ्या भ्रमाला माया म्हणतात.
दूताच्या हाती अंगठी
पाछे पवन-तनय सिर नावा। जानि काज प्रभु निकट बोलावा॥ परसा सीस सरोरुह-पानी। कर-मुद्रिका दीन्हि जन जानी॥
पथके निघाली. सर्वांत शेवटी पवनपुत्र हनुमानांनी मस्तक नमवले. पुढचे काम ओळखून रामांनी त्यांना जवळ बोलावले. आपल्या कमळासारख्या हाताने त्यांनी हनुमानांच्या मस्तकाला स्पर्श केला. हनुमान आपले सेवक आहेत, हे जाणून रामांनी बोटातली अंगठी त्यांना दिली. रामांनी त्यांना सांगितले, “सीतेला अनेक प्रकारे धीर दे. माझे बळ आणि माझा विरह तिला सांग, आणि लवकर परत ये.” हनुमानांना आपला जन्म सफल झाला असे वाटले.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ किष्किंधाकांड · दोहे १८–२३ ॥
रामचरितमानस, किष्किंधाकांड, दोहे १८ ते २३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा १८; २०, चौपाई ४; २३, चौपाई ३; २३, चौपाई ५.